يک دسته بندي از انواع پژوهش
مجيد اميدوار

چکيده: در اين مقاله يک دسته بندي از انواع پژوهش در «پژوهش در عمليات» ارائه مي‌شود و مراحل و روش انجام هر يک از انواع پژوهش شرح داده مي شود. انواع پژوهش در پژوهش در عمليات، روش پژوهش در حل مسائل واقعي، استخراج مسئله، مدلسازي، تعريف مدل، هدف استفاده از مدل، دلايل استفاده از مدل، هدف از مطالعه سيستم‌ها و عمليات از طريق مدل، انواع مدلها، اصول مدلسازي، مدلهاي کلاسيک پژوهش در عمليات، روش مدلسازي، ساده‌سازي مدلها، حل مدل، اعتبارسنجي مدل، پياده‌سازي مدل، روش پژوهش در توسعه مدل يا روش حل براي مسائل کلاسيک، توسعه روش حل براي مسائل کلاسيک، روش پژوهش در توسعه تئوريها و فنون عمومي از جمله مباحث اين مقاله هستند.

کليدواژگان: پژوهش در عمليات، پژوهش عملياتي، روش پژوهش، مدل‌سازي، توسعه مدل، اعتبارسنجي، حل مسائل واقعي، توسعه تئوري

1- مقدمه
اين مقاله به روش پژوهش در حوزه پژوهش در عمليات اختصاص دارد. در اين مقاله کليات روش پژوهش مدنظر قرار مي‌گيرد و از جزئيات فنون سخني به ميان نمي‌آيد و خواننده مي‌تواند براي مطالعه بيشتر در زمينه فنون پژوهش در عمليات، به موضوعات مربوط مراجعه کند. آنچه که در اين مقاله مورد تأکيد است انواع پژوهش و خصوصيات آنان در حوزه پژوهش در عمليات است و روشهاي جمع‌آوري داده‌ها، آزمونهاي آماري و مهارتهايي که هر پژوهشگر بايد کسب نمايد شرح داده نمي‌شوند و به جاي آن ابزار اصلي پژوهش در عمليات، مدلها، مورد بررسي قرار مي‌گيرند.

2- انواع پژوهش در پژوهش در عمليات
در يک دسته‌بندي عمومي، اگر پژوهش براي حل مسائل مشخص و موجود انجام شود نوع پژوهش از جهت خروجي، کاربردي خواهد بود و اگر توسعه تئوريها و روشهاي عمومي براي توليد دانش هدف باشد نوع پژوهش، محض خواهد بود.
با هدف تدوين روش پژوهش براي پژوهش در عمليات، در اينجا دسته‌بندي عملي‌تري از انواع پژوهش در پژوهش در عمليات ارائه مي‌کنيم. در اين دسته‌بندي سه نوع پژوهش قابل تشخيص است؛

حل مسائل واقعي
توسعه مدل يا روش حل براي مسائل کلاسيک
توسعه تئوريها يا فنون عمومي.
در حل مسائل واقعي، متخصص پژوهش در عمليات با مسئله‌اي مربوط به يک عمليات در حال اجرا روبروست. صرفنظر از اينکه مشکل چه باشد و چگونه توسط سفارش‌دهنده مطرح شده باشد ممکن است از ديدگاه پژوهش در عمليات ناشناخته بوده، و به درستي تعريف نشده باشد يا چيزي به غير از آنچه باشد که مدنظر سفارش‌دهنده است. بنابراين تعريف مسئله در اين نوع پژوهش از اهميت بالايي برخوردار است. واقعي بودن مسئله ضرورت دقت در تعيين مفروضات، جمع‌آوري داده‌ها، تعيين پارامترها و روابط و تدوين اهداف عمليات و شاخص‌هاي اثربخشي را دوچندان مي‌نمايد. عوامل اشاره شده نقش تعيين‌کننده‌اي در تعريف مسئله و دستيابي به راه‌حل دارند. راه‌حل پيشنهادي در حل مسائل واقعي زماني ارزشمند است که بتواند در عمل پياده شود. يعني تطبيق و تعديل راه‌حل پژوهش به شکلي که به راه‌حل عملياتي و واقعي منجر شود بسيار مهم است.
مسائل کلاسيک، مسائلي هستند که به دليل تشابه در بسياري از عمليات مختلف، پژوهشهاي متعدد براي ارائه راه‌حل و دارا شدن سابقه علمي در کتابها و مقاله‌هاي مربوط به پژوهش در عمليات، به شکل کلاسيک در آمده‌اند. مسئله فروشنده دوره‌گرد1، مسئله مسيريابي وسايل ترابري2، مسائل برش و چيدمان3، تعادل خط مونتاژ4، مسئله زمانبندي خدمه پرواز5، مسئله تخصيص مضاعف6 و زمانبندي کارگاهي7 از مسائل کلاسيک به شمار مي‌آيند. اين مسائل کاملاً شناخته شده هستند. اهداف، شاخص‌هاي اثربخشي، محدوديتها و قيود، پارامترها و مفروضات هر يک از مسائل کلاسيک مشخص و روشن هستند. خصوصيات راه‌حل، مشخص و به صورت مستقيم قابل کاربرد در موارد واقعي هستند. نيازي به جمع‌آوري داده‌هاي واقعي نيست و داده‌ هاي فرضي که به شرايط واقعي اين نوع مسائل شبيه باشد کفايت مي‌کند. در حل اين نوع مسائل، پژوهشگر با توسعه مدلي از مسئله، روش حل مسئله يا هر دو روبروست.
در توسعه تئوريها يا فنون عمومي، حل مسئله واقعي يا کلاسيک مدنظر نيست بلکه پژوهشگر قصد دارد تئوريهاي جديدي را در قالب قضايا و روابط براي مفاهيم، اصول و فنون موجود بيان دارد يا فن جديدي را براي استفاده در حل مدلها ابداع نمايد. در اينجا هدف، کاربرد نتايج پژوهش در حل مسائل نيست (اگر چه ممکن است از آنها استفاده شود) بلکه توليد دانش در حوزه پژوهش در عمليات است. در اين نوع پژوهش، پژوهشگر با تعريف مسئله، جمع‌آوري داده‌ها، مدلسازي و کاربرد نتايج حل مدل روبرو نيست و بنابراين روش پژوهش، متفاوت و کمتر قابل مستندسازي خواهد بود.
همانطور که مشاهده مي‌شود روش پژوهش در هر دسته متفاوت از ديگر دسته‌ها خواهد بود. دسته اول و دوم براساس تعاريف، پژوهش کاربردي هستند اما ممکن است پژوهشهاي دسته اول منجر به انجام پژوهش‌هاي دسته دوم و سوم و پژوهش دسته دوم منجر به پژوهش دسته سوم گردد. پژوهش در دسته سوم، پژوهش از نوع محض است. در ادامه روش پژوهش در اين دسته‌ها شرح داده مي‌شوند.

3- روش پژوهش در حل مسائل واقعي
در حل مسائل واقعي بايد مراحل مشخصي را مطابق شکل 1 طي کرد:

3-1- استخراج مسئله
مسئله عبارتست از فاصله بين آنچه که مي‌خواهيم وجود داشته باشد و آنچه که در عمل وجود دارد. در استخراج مسئله سه مرحله (1) شناسايي مسئله،(2) تعريف مسئله و (3) تنظيم صورت مسئله بايد طي شود.
با توجه به تعريف واژه مسئله، براي شناسايي مسئله بايد دو موضوع تعريف شوند؛ خواسته‌ها و واقعيت‌ها. آْرمانها و اهداف عمليات يا سيستم دربردارنده آن عمليات، خواسته‌هايي هستند که درک مشترکي از چگونگي شرايط مطلوب براي سفارش دهنده و تحليلگر مسئله ارائه مي‌کنند. واقعيت‌ها شرايط فعلي را بيان مي‌دارند. خلأ بين خواسته‌ها و واقعيت‌ها مسئله را تشکيل مي‌دهد. به عنوان مثال يکي از آرمانهاي يک کارخانه توليدي دستيابي به 10000 واحد پول سود در سال است اما در شرايط فعلي سود در سطح 7000 واحد پول در سال مي‌باشد. اختلاف بين شرايط فعلي و آرماني از جنبه سود کارخانه موجب پديد آمدن مسئله شده است. شکل 2 اين مطلب را نشان مي‌دهد:
 وقتي مسئله شناسايي شد مي‌توان آن را تعريف نمود. شناسايي و تعريف مسئله يکي نيستند. تا زماني که علل بروز مسئله روشن نباشد نمي‌توان آن مسئله را حل کرد. کار تعريف مسئله همانند کار فرضيه‌سازي يک دانشمند يا تشخيص بيماري توسط يک پزشک است. دانشمند با مشاهده يک پديده فرضيه‌اي را فرموله کرده و سپس آزمايشهايي را براي تست فرضيه خود طراحي مي‌کند. پزشک علايم بيماري را مشاهده نموده، علل ممکن بيماري را مشخص کرده و سپس آزمايشهايي را براي تست هر يک از علل انجام مي‌دهد. در تعريف مسئله نيز تحليل‌گر سيستم ابتدا مسئله را شناسايي نموده، علل ممکن را فهرست نموده و سپس هر يک از علل را از طريق مصاحبه با کاربران و مطالعه سيستم موجود بررسي مي‌کند. بنابراين با شناسايي علل بروز مسئله، مسئله تعريف مي‌شود. علل ممکن بروز مسئله را مي‌توان در قالب نمودار علت و معلول، همانند شکل 3 بيان نمود.
در نمودار علت و معلول، خطوط افقي نشانه8 (يا معلول) و خطوط کج علت9 هستند. مسئله نشانه اصلي يا اوليه10 و بقيه خطوط افقي نشانه ثانويه11 هستند. همانطور که مشاهده مي‌شود در تعريف مسئله، ابتدا مسئله اوليه شناسايي مي‌شود. سپس علل ممکن (که در مستطيل‌ها آمده‌اند) در نظر گرفته مي‌شوند. براي هر يک از علل نيز نشانه‌هاي ثانويه بيان شده‌اند و براي هر يک از آنها علت ثانويه‌اي ذکر شده است. بنابراين در يک مسئله علل مختلفي مي‌توانند وجود داشته باشند که همه آنها از طريق پژوهش در عمليات نمي‌توانند پاسخ داده شوند. به عنوان مثال نبود انگيزه در کارگران و فرسوده بودن ماشين‌آلات از جمله عللي هستند که تخصص‌ها يا مهارتهاي ديگري را مي‌خواهد يا بستگي به خواست و تصميم مديريت دارد.
بررسي علت و معلولي انجام شده در تعريف مسئله ناشي از رويکرد سيستمي پژوهش در عمليات است که با ذهن باز12 مسئله را مورد تحليل قرار مي‌دهد. با اين رويکرد، علل ممکن براي مسئله بررسي شده و سپس نتيجه گرفته مي‌شود که آيا پژوهش در عمليات مي‌تواند به برخي از آنها پاسخ دهد يا خير. ممکن است بعد از انجام اين مرحله، اين نتيجه حاصل شود که مباحث ديگري غير از پژوهش در عمليات بايد به مسئله پاسخ دهند.
تا اينجا علل و نشانه‌ها براساس مشاهده، تجربه و حدس در قالب نمودار علت و معلول فهرست شده‌اند اما اينکه کدام يک از علل و نشانه‌ها وجود دارند؟ ميزان و نوع تأثير هر يک چيست؟ براي هر يک به چه تخصص، مهارت و اقداماتي نياز است؟ و کدام يک داراي اولويت بيشتر براي بررسي هستند نيازمند پژوهش بيشتر است.
اين پژوهش بايد شامل جمع‌آوري داده‌هاي کمي و کيفي در خصوص نشانه‌ها، بررسي ميزان تأثير در علت و نشانه سطح بالاتر از طريق تحليل کمي و کيفي يا تعريف و آزمون فرضيه‌ها و اولويت‌بندي اهميت و ضرورت حل هر يک از علل باشد.
نتيجه اين پژوهش بايد فهرستي از علل باشد که به صورت هدف بيان شده‌اند به همراه اولويت اهميت و تأثير، تخصص و مهارتهاي مورد نياز و اقداماتي که بايد صورت پذيرد. بعنوان مثال اگر در نتيجه اين پژوهش مشخص شود که بالابودن درصد ضايعات و دورريز بخش مهمي از هزينه‌ها را به خود اختصاص داده و در اولويت اول بررسي قرار گيرد نياز به تخصص‌هايي مانند مهندس ماشين‌آلات، روانشناس، مهندس فرايند ساخت و توليد، مهندس طراح قالب و متخصص پژوهش در عمليات خواهيم داشت تا بتوانيم زواياي مختلف اين علت را (که در بخش تعريف مسئله در قالب نشانه‌ها بيان شده‌اند) بررسي کرده و علل ثانويه مربوط به آن نشانه‌هاي ثانويه را برطرف نماييم. اقداماتي که در اين زمينه بايد صورت گيرد ممکن است شامل تعويض يا تعمير بخشي از ماشين‌آلات، کنترل کيفيت مناسب، افزايش انگيزش در کارگران، طراحي مجدد قالبها و بهبود فرايند ساخت و توليد باشد. تعيين اقدامات پس از بررسي و تحليل نشانه‌ها از طريق داده‌هاي جمع‌آوري شده و براساس ميزان تأثير هر يک صورت مي‌پذيرد. علت اصلي همانطور که اشاره گرديد، بالابودن درصد ضايعات و دورريز بود که در اينجا به شکل هدف و با عنوان کاهش درصد ضايعات و دورريز مطرح مي‌گردد زيرا علل عموماً داراي شکل منفي بوده و ماهيت فاعلي ندارند و به همين دليل در قالب اهداف روشن بيان مي‌شوند. دستيابي به اين اهداف برابر با برطرف شدن علل مي‌باشد.
همانطور که ملاحظه مي‌شود مسئله و علت متفاوت از يکديگرند. آنچه که ما درصدد حل آن هستيم مسئله است ولي آنچه که به عنوان هدف در مطالعه پژوهش در عمليات مدنظر ما قرار مي‌گيرد علل هستند که در قالب اهداف بيان مي‌شوند. در مرحله تعريف مسئله ممکن است بعضي از نشانه‌ها و علل که حدس زده بوديم، تأثيزي در شکل‌گيري مسئله نداشته باشند و بنابراين حذف مي‌شوند. در استخراج مسئله ممکن است با نشانه‌ها و علل متعددي روبرو شويم که هر يک داراي اهميت و اولويتي هستند. مطالعه همزمان همه نشانه‌ها و علل از طريق پژوهش در عمليات ممکن است از جهت محدوديت زماني و منابع انساني و مالي يا از جهت فني عملي نباشد. بنابراين بايد از بين علل موجود انتخاب کرده و مطالعه پژوهش در عمليات را در خصوص موارد انتخاب شده ادامه داد. هر علت يا دسته‌اي از علل ممکن است به مطالعه متفاوت و جداگانه از طريق پژوهش در عمليات نياز داشته باشند. در اينجا در مرحله تنظيم مسئله، يک علت يا يک دسته از علل در نظر گرفته شده و صورت مسئله تنظيم مي‌شود.
در تنظيم مسئله، ارزشها13، معيارها14، اهداف15، حدود16 و محدوديتهاي17 مسئله بايد روشن شده باشند. ارزشها عباراتي هستند که خواست و تمايل فرد را در ارج نهادن به مفاهيم، اصول و باورها نشان مي‌دهند. ارزشها مي‌توانند جنبه اخلاقي، مذهبي، اجتماعي، فردي و فني داشته باشند. به عنوان مثال عبارت «حفظ سادگي در فرايندهاي ساخت و توليد» ارزشي است که مدير يک کارخانه براي فرايندهاي ساخت و توليد قايل شده است. آگاهي از چنين ارزشي به متخصص پژوهش در عمليات کمک مي‌کند به دنبال راههايي باشد که از نظر تصميم‌گيرنده مورد قبول واقع شود. معيارها شاخص‌هايي براي اندازه‌گيري اهداف و محدوديتهاي مسئله هستند. بعنوان مثال دورريز مواد اوليه مي‌تواند براساس وزن، مساحت، درصد از کل ماده اوليه و غيره اندازه‌گيري شود. انتخاب معيار مناسب نقش مهمي در نوع جواب خواهد داشت. ممکن است استفاده از معيارهاي متفاوت موجب پديدآمدن جوابهاي متفاوتي گردد. اهداف همان اهدافي هستند که در مرحله تعريف مسئله شکل گرفتند و در واقع بيان فاعلي علل بروز مسئله مي‌باشند.
حدود مسئله وسعت مطالعه پژوهش در عمليات را مشخص مي‌کنند. وسعت مطالعه مي‌تواند از جنبه‌هاي وظيفه‌اي، سازماني، جغرافيايي و... مشخص شود. حدود مشخص مي‌کنند که چه حوزه و چه وسعتي مورد مطالعه قرار مي‌گيرد. بعنوان مثال در بررسي مطالعه علت با عنوان «بالابودن درصد ضايعات و دورريز» چه بخشي از دورريزها و ضايعات در نظر گرفته مي‌شود؟ آيا تنها دورريز ناشي از عمليات روي ماده اوليه مدنظر است؟ آيا ضايعات قطعات ضمن توليد نيز منظور مي‌شوند؟ با مشخص نمودن نوع دورريز و ضايعات حدود بررسي نيز براي تصميم‌گيرنده و متخصص پژوهش در عمليات روشن مي‌شوند.
منابع مورد نياز براي هر عمليات و يا سيستم عموماً در طول زمان محدود مي‌باشند. بودجه، نيروي انساني، فناوري، اطلاعات و زمان از جمله منابع مورد نياز هستند. يکي از عناصر مهم در مطالعه پژوهش در عمليات محدوديتها هستند. عموماً مسائل به دليل وجود محدوديتها شکل مي‌گيرند و بنابراين آگاهي از وجود و نوع آنها ضروري است. مشخص نمودن محدوديتها ممکن است نيازمند جمع‌آوري اطلاعات و تحليل آنها باشد. با تعريف موارد اشاره شده در فوق صورت مسئله تنظيم شده است. صورت مسئله اطلاعات لازم براي مدلسازي را فراهم مي‌آورد.

3-2- مدلسازي
3-2-1- تعريف مدل
مدل بياني ساده از يک پديده واقعي است (فيليپس، راوين داران و سولبرگ، 1987، 4). به عبارت ديگر مدل، تجريدي از يک سيستم فيزيکي يا خاصيتي از آن سيستم يا يک مفهوم است (ميلر و شميد 1984، 15).

3-2-2- هدف استفاده از مدل
هدف هر روش علمي مطالعه پديده‌هاي واقعي است. در راستاي اين هدف ابزاري مورد استفاده قرار مي‌گيرد تا مطالعه را عملي‌تر، آسانتر، ارزانتر و سريعتر نمايند. در علوم طبيعي مطالعه پديده‌ها به روش جز‌‌ء به کل و از طريق ساخت فرضيه‌ها و اثبات و بيان آنها در شکل نظريه انجام مي‌شود. در اين علوم رويکرد سيستم‌ها بکار نمي‌رود. برخلاف رويکرد سيستمي تنها به رفتاري از يک سيستم پرداخته شده و صرفنظر از عوامل ديگر نظريه‌اي براي آن رفتار کشف مي‌شود. نظريه‌ها مستقل از يکديگر اثبات مي‌شوند.

اما در پژوهش با رويکرد سيستم‌ها که پژوهش در عمليات يکي از آنها مي‌باشد به سيستم يا عملياتي از آن به عنوان يک کل نگاه مي‌شود. اين کليت شامل اجزاء، مفاهيم، پردازش، وروديها، خروجيها، بازخورها و روابط بين آنهاست (ساعتي 1988، 32). بيان کليت يک سيستم يا عمليات در قالب يک فرضيه عملي نيست و مدل ابزاري است که براي اين هدف مورد استفاده قرار مي‌گيرد. در روش علمي استفاده از مدل، مطالعه پديده‌ها به روش کل به جزء انجام مي‌شود. پيچيدگي پديده‌ها و واقعيتها به حدي است که درک، تجسم و خلق نمونه آن همواره امکان‌پذير نخواهد بود و مدل نمايشي از واقعيت است که خود واقعيت نمي‌گردد اما تا حد قابل قبولي اجزاء سيستم و روابط بين آنها را مي‌توان از طريق مدل بيان نمود.

3-2-3- دلايل استفاده از مدل
استفاده از مدل راحتتر است.
در بعضي شرايط، سيستم واقعي موجود نيست.
استفاده از مدل ارزانتر است.
3-2-4- هدف از مطالعه سيستم‌ها و عمليات از طريق مدل
بطور خلاصه مي‌توان گفت که هدف از مطالعه سيستم‌ها و عمليات از طريق مدل، توصيف، تحليل و پيشگويي رفتار سيستم‌ها و عمليات و روابط بين اجزاي آنهاست.
3-2-5- انواع مدلها (مورديک و مانسون 1986، 54-56)
مدلها را نمي‌توان فقط از يک جهت دسته‌بندي کرد و اين دسته‌بندي بايد از چند جنيه انجام شود. در اينجا مدلها بر مبناي پنج جنبه دسته‌بندي مي‌‌‌شوند. اين پنج جنبه عبارتند از: عملکرد18، ساختار19، نسبت زماني20، نسبت نااطميناني21 و عموميت22.

•                     (1) دسته‌بندي مدل‌ها بر مبناي عملکرد

نوع
مشخصه‌ها
مثال
توصيفي23
مدل‌هاي توصيفي تنها تصويري از شرايط ارائه مي‌کنند و پيشگويي يا توصيه نمي‌کنند
الف) نمودار سازماني
ب) نقشه استقرار کارخانه
پ) نمودار جريان داده‌ها

پشگويي
‌کننده24
مدل‌هاي پيشگويي‌کننده نشان مي‌دهند که «اگر اين اتفاق افتاد» آنگاه «چه خواهد شد». اين مدل‌ها متغيرهاي مستقل و وابسته را به يکديگر مرتبط ساخته و امکان پاسخ به پرسش‌هاي «چه مي‌شود اگر» را فراهم مي‌آورند
رابطه ( BE=F/ (V-1  مي‌گويد که اگر هزينه‌هاي ثابت F فرض شود و هزينه‌هاي متغير به عنوان تابعي از فروش V در نظر گرفته شود آنگاه نقطه سربسر فروش پيشگويي مي‌شود (به صورت قطعي)

معيار
مدار25
مدل‌هاي معيارمدار مدل‌هايي هستند که بهترين جواب به يک مسئله را ارائه مي‌دهند. اين مدل‌ها خط‌مشي‌هاي مناسب را بدست مي دهند
الف) مدل مقدار سفارش اقتصادي
ب) مدل برنامه‌ريزي خطي
پ) مدل برنامه‌ريزي پويا


•                     (2) دسته‌بندي مدل‌ها بر مبناي ساختار
نوع
مشخصه‌ها
مثال
شمايلي26
مدل‌هاي شمايلي داراي خواص و مشخصه‌هاي واقعي سيستم مورد مطالعه هستند. چنين مدل‌هايي داراي شکل و ظاهر سيستم واقعي هستند اما در مقياس کوچکتري ساخته مي‌شوند
  
الف) ماکت کارخانه
ب) نقشه انبار
پ) نقشه جاده‌ها و عکس‌هاي هوايي

قياسي27
مدل‌هايي که داراي خواص واقعي سيستم هستند اما به روش و شکل متفاوتي آن خواص را نشان مي‌دهند و ضرورتاً شبيه به سيستم واقعي نيستند و براي بيان سيستم واقعي به کار مي‌روند نه براي مفاهيم يا ايده‌ها
  
الف) در اکثر موارد اگر بخواهيم بر روي يک نقشه که سه بعدي تهيه شده است برآمدگي‌ها (يعني بعد سوم يا ارتفاع) را نشان دهيم از ترتيب رنگ‌ها ياخطوط اندازه‌گيري استفاده مي‌کنيم که فواصل آنها به ما درباره سطوح ارتفاعاتشان اطلاعات مي‌دهد. اگر بخواهيم نوع جاده را نشان دهيم با استفاده ازرنگ‌هاي مختلف يا هاشور، علائم مناسبي تهيه مي‌کنيک که به خواننده نقشه درباره نحوه تبديل ويژگي‌ها توضيح مي‌دهد. در اين موارد از يک ويژگي براي

توضيح دادن ويژگي ديگر استفاده مي‌شود.
ب) يک سيستم الکتريکي ممکن ايت به وسيله يک سيستم هيدروليک نشان داده شود. در چنين موردي، جريان آب ممکن است بيانگر جريان الکتريسيته باشد.
پ) يک خط کش مهندسي، نمونه آشنايي از يک مدل قياسي است که در آن کميت‌ها به وسيله فواصل متناسب با لگاريتم آنها ارائه شده است.
ت) نمودارهايي که در آنها ويژگي‌هايي همچون هزينه‌ها، زمان، تعداد افراد و درصد ترسيم شده است نيز مدل‌هاي قياسي هستند.

نمادين28
مدل‌هايي که حروف، اعداد و ديگر نمادها را براي بيان خواص و مشخصه‌هاي سيستم و عمليات به کار مي‌گيرند
 
الف) معادلات رياضي
ب) جملات
پ) چارت‌ها
ت) نمودارها مانند جدول دست راست - دست چپ
•                     (3) دسته‌بندي مدل‌ها بر مبناي نسبت زماني

نوع
مشخصه‌ها
مثال

ايستا29
مدل‌هاي ايستا بستگي به تغييرات در طول زمان ندارند
الف) نمودار سازماني
ب) رابطه E= P1S1+ P2S2 که ميزان سود حاصل را بر اساس برگشت‌هاي S1 و S2 به ترتيب با احتمال‌هاي P1 و P2 نشان مي‌دهد بستگي به زمان
ندارد
پويا30
مدل‌هاي پويا زمان را به عنوان يک متغير مستقل در خود دارند
رابطه ds/dt=rAt که تغييرات فروش را به عنوان تابعي از ميزان تبليغات (که خود تابعي از زمان است) نشان مي‌دهد بستگي به زمان دارد
•                     (4) دسته‌بندي مدل‌ها بر مبناي نسبت نااطميناني
نوع
مشخصه‌ها
مثال
قطعي31
به ازاي مجموعه‌اي مشخص از ورودي‌ها، يک خروجي معين منحصربفرد وجود دارد که جواب مدل را تحت شرايط قطعي ارائه مي‌دهد
سود = درآمد - هزينه

احتمالي32
مدل‌هاي احتمالي شامل توزيع‌هاي احتمال براي ورودي‌ها يا فرايندها هستند که دامنه‌اي از مقادير براي حداقل يک متغير خروجي با احتمال مربوط به هر
مقدار ارائه مي‌دهند. اين مدل‌ها براي تصميم‌گيري در شرايط ريسک به کار مي‌روند
الف) جدول آماري که احتمال را به عنوان تابعي از سن فرد نشان مي‌دهد
ب) برگشت سرمايه توسط يک توزيع اختمال براي هر يک از هزينه‌ها و درآمدها متفاوت از طريق فن مونت کارلو شبيه‌سازي مي‌شود. برگشت سرمايه به
دلار در ازاي احتمال‌هاي مختلف در برگشت نشان داده مي‌شود

نامطمئن33(بازي34)
مدل‌هاي تئوري بازي تلاش در ارائه جواب‌هاي بهينه دارد در شرايطي که بي‌خبري کامل يا نااطميناني حاکم است. نااطميناني از آنجايي حاصل مي‌شود
که شرايط تغيير مي‌کنند و ما اطلاعي از نحوه تغيير آنها نداريم. تغيير دهنده شرايط مي‌تواند عاملي هوشمند مانند انسان يا عامل طبيعي باشد. در
شرايطي که عامل هوشمند باشد بحث تئوري بازيها مطرح مي‌شود و در غير اين صورت تصميم‌گيري در شرايط نااطميناني خواهد بود
دو ايستگاه پمپ بنزين در مجاورت يکديگر هستند. مالک يکي از ايستگاه‌ها از خود مي‌پرسد «آيا قيمت را بايد بالا ببرم يا پايين؟ اگر قيمت را بالا ببرم رقيب
من قيمت را بالا مي‌برد يا کاهش مي‌دهد. اگر قيمت را پايين بياورم ممکن است رقيب من قيمت را بالا ببرد يا پايين بياورد. من ميزان سود يا ضرر را در هر
يک از شرايط فوق مي‌دانم اما وقتي يکي از ما قيمت را تغيير دهد بايد آن را براي يک هفته ثابت نگاه دارد»
•                     (5) دسته‌بندي مدل ها بر مبناي عموميت

نوع
مشخصه‌ها
مثال
عمومي35
مدل‌هاي عمومي مدل‌هايي هستند که در موارد مختلفي قابل کاربرد هستند
  
الف) برنامه‌ريزي خطي
ب) مدل‌هاي صف که در توليد، بازاريابي و امور کارکنان قابل کاربرد است

تخصصي36
مدل‌هاي تخصصي مدل‌هايي هستند که تنها براي يک مسئله قابل کاربرد هستند
ميزان فروش به عنوان تابعي از تبليغات ممکن است مبتني بر مجموعه‌اي منحصر به فرد از معادلات باشد
با اين دسته‌بندي علاوه بر آشنايي با انواع مدلها، مشخصه‌ها و مثالهاي آنها مي‌توانيم هر يک از مدلهاي مورد استفاده در پژوهش در عمليات را براساس اين دسته‌بندي تعريف نماييم. به عنوان مثال مدلهاي برنامه‌ريزي خطي از جنبه عملکرد معيار مدار، از جنبه ساختار نمادين، از جنبه نسبت زماني ايستا، از جنبه نسبت نااطميناني و از جنبه عموميت جز و مدلهاي عمومي است.

3-2-6- اصول مدلسازي (فيليپس، راوين داران و سولبرگ 1987، 4)
وقتي يک مدل ساده به مسئله پاسخ مي‌دهد يک مدل پيچيده نسازيد.
اين اصل اغلب فراموش مي‌شود. دليل آن قابل درک است؛ افراد دوست دارند که توانايي‌هاي خود را به معرض نمايش گذارند. حتي با وجود بهترين انگيزه در حل مؤثر مسئله ممکن است فرد خود را درگير يک مسئله مشکل نموده و به موجب آن زمان و هزينه زيادي را صرف مدلسازيي کند که ارزش خود مسئله کمتر از زمان و هزينه صرف شده باشد.
براي مثال ممکن است فردي تمام متغيرهايي را که داراي اهميت احتمالي براي يک سيستم خاص باشند را فهرست نموده و سپس تحليل رگرسيون پيچيده‌اي را براي استخراج يک معادله بکار برد يا يک تحليل‌گر سيستم ممکن است شبيه‌سازي‌هاي زيادي را با در نظر گرفتن هر پارامتر قابل درک اجرا نمايد. در مدلسازي، بزرگتر و پيچيده‌تر ضرورتاً به معني بهتر نيست.
همچنين اين اصل به نظر متناقض با قاعده کلي و مشهور در خصوص تحليل رياضي است. اين قاعده مي‌گويد که ابتدا يک مسئله را بايد با در نظر گرفتن مفروضات لازم ساده نمود بطوري که رياضي آن قابل بررسي شود، سپس واقع‌نگري مدل را از طريق حذف مفروضات به روش ماهرانه قوت بخشيد بطوري که رياضيات آن ديگر قابل بررسي نباشد. چنين رويه‌اي همواره قدرتمندترين و عمومي‌ترين مدل را توليد مي‌نمايد اما قدرت و عموميت مدل نقشي کمي در مفيد بودن آن در حل يک مسئله خاص دارد. در بعضي موارد، قويترين مدل ساخته شده مي‌تواند فاقد چيزي باشد که آن را به يک مدل مفيد تبديل نمايد. در ديگر موارد، ممکن است بيش از آنچه که مي‌ارزد وارد جزئيات شده باشد. ساخت مدلهاي قوي و عمومي عموماً اصل راهنما براي رياضيداناني است که مي‌خواهند نظريه‌اي را تعميم دهند يا تکنيکهايي توسعه دهند که وسعت کاربرد بيشتري داشته باشند. اما در ساخت مدلهاي مورد نياز براي مقاصد مشخص، بهترين اندرز اينست که مدل ساده بسازيد.
از قالب‌ريزي مسئله بگونه‌اي که توسط يک فن خاص حل شود آگاه باشيد.
متخصصين پژوهش در عمليات اغلب از اين جهت که واقعيت را بگونه‌اي تحريف مي‌کنند که براي استفاده توسط فني که آنها ترجيح مي‌دهند مناسب شود مورد انتقاد قرار مي‌گيرند که البته در بعضي موارد اين انتقادها بجاست. براي مثال، متخصصين روشهاي برنامه‌ريزي خطي ممکن است تمايل به اين داشته باشند که به هر مسئله از طريق برنامه‌ريزي خطي پاسخ دهند. در واقعيت، همه مسائل بهينه‌سازي فقط شامل توابع خطي نيستند. گذشته از اين،‌ همه مسائل پژوهش در عمليات شامل بهينه‌سازي نيستند. در حقيقت، تمام مسائل واقعي نيازمند پژوهش در عمليات نيستند؛ البته، هر کس واقعيت را از نگاه و تخصص خود مي‌بيند و بنابراين حوزه پژوهش در عمليات از اين جهت منحصر بفرد نيست. ما تمايل داريم که به روشهايي متکي باشيم که با آنها راحتتر بوده و در گذشته از آنها به شکل موفقيت‌آميزي استفاده کرده‌ايم. اما ما بايد با شکل‌دهي مسئله در قالب فن‌هاي از پيش گزيده شده مقابله کنيم و مدلها و فنوني که براي مسئله مناسبترين هستند را انتخاب نماييم. آزادي ما براي عمل به اين شکل، محدود به دانش ما از فنون است. مطمئناً ما نمي‌توانيم فنوني را بکار بريم که در آنها هيچ توانايي نداريم و نمي‌توانيم اميدوار باشيم که در همه فنون توانا باشيم.
پژوهشگران پژوهش در عمليات به سه دسته تقسيم مي‌شوند: توسعه دهندگان فنون، مدرسين و حل‌کنندگان مسئله. با توجه به اينکه يک فرد ممکن است در زمانهاي متفاوت يا همزمان داراي نقشهاي متفاوتي باشد به اين نتيجه مي‌رسيم که حل‌کنندگان مسئله مسئوليت مستمري در توسعه‌ دانش خود از فنون موجود دارند بطوري که از اشتباهات ناشي از آگاهي محدود جلوگيري نمايند. توسعه‌دهندگان فنون و مدرسين بايد براساس اصول متفاوتي عمل نمايند زيرا اهداف آنها متفاوت است. به طور مشخص، فرد بعنوان توسعه‌دهنده فن يا مدرس بايد خود را براي رفتار من- يک- روش- درمان- پيدا- کرده‌ام- و- سعي- در- يافتن- يک- بيماري- براي- درمان- از- طريق- آن- روش- دارم آماده نمايد. اين رفتار در چنين شرايطي قابل قبول است زيرا هدف توليد يک مدل معتبر از يک سيستم واقعي نيست بلکه هدف نمايش مدل يا بررسي اعتبار آن است. اگرچه اين رويه برعکس آن چيزي است که در روش علمي بکار مي‌رود، اغلب قدم ضروري در پياده‌سازي نظريه در عمل است.

مرحله حل مدل (مرحله بعدي) بايد به دفعات انجام شود.
دليل حل مدل به دفعات اينست که فرد مي‌خواهد مطمئن شود که اگر نتايج حل مدل با واقعيت ناسازگار است، آنگاه اشتباه در مفروضات است. به عبارت ديگر، اگر حل مدل به دفعات انجام نشود، مدل قادر به تمايز بين خطاهاي خارجي در فرمولبندي و خطاهاي داخلي در منطق آن نخواهد بود. يکي از کاربردهاي اين اصل اينست که فرد بايد در برنامه‌نويسي کامپيوتري بي‌نهايت دقت نمايد. اشتباهات مخفي زماني خطرناک خواهند بود که مانع اجراي برنامه نمي‌شوند بلکه فقط نتايجي توليد مي‌کنند که با هدف مدل سازگار نيستند.

مدلها پيش از پياده‌سازي بايد معتبر شوند.
هر مدلي بايد براساس استانداردهاي قابل قبول سنجيده شود. چند فن براي اعتبارسنجي مدل وجود دارد که بايد متناسب با ماهيت مدل بکار گرفته شوند. يک روش براي اعتبارسنجي مدلهاي پيشگويي‌کننده آزمون گذشته‌نگر37 است که در آن، مدل با برخي از استانداردهاي تاريخي مقايسه مي‌شود تا مشخص شود که آيا آنچه در عمل اتفاق افتاده است توسط مدل پيشگويي مي‌شود يا خير. براي مثال، اگر يک مدل براي پيش‌بيني فروش ماهانه يک محصول ساخته شود، مي‌تواند با استفاده از داده‌هاي گذشته فروش مورد آزمون قرار گيرد تا نتيجه حاصل از مدل با فروش واقعي مقايسه گردد. همين روش به شکلي مشابه، در مواردي که هدف از مدل بيان طبقه‌اي از اشياء واقعي است مفيد خواهد بود. در اين روش از طبقه‌اي از اشياء استفاده مي‌شود که در فرمولبندي مورد استفاده قرار نگرفته‌اند. براي مثال، اگر يک مدل رگرسيون به يک سري از داده‌ها برازانده شود، تعدادي از داده‌ها براي آزمون بعدي منظور مي‌شوند. روش ديگر که در اعتبارسنجي انواع خاصي از مدلهاي توصيفي مفيد مي‌باشد اين است که بطور سيستماتيک پارامترهاي سيستم واقعي تغيير داده شود و سپس بررسي شود که آيا مدل مي‌تواند بصورت موفقيت‌آميز تغييرات را دنيال نمايد. همچنين در روش ديگر ممکن است مدل توسط آزمون‌هاي ساختگي که براي تحميل نقاط ضعف طراحي شده‌اند بررسي شود. اگر مدل در شرايط بد بخوبي عمل کند، آنگاه مي‌توان نتيجه گرفت که مدل در شرايط معمولي نيز خوب عمل خواهد کرد.
اگر مدل پيش از پياده‌سازي نتواند اعتبارسنجي شود، مي‌توان پياده‌سازي را به چند مرحله تقسيم نمود تا مدل را اعتبارسنجي نمود. براي مثال، يک مدل جديد براي کنترل موجودي ممکن است براي گروه منتخبي از اقلام پياده شود در حاليکه بقيه اقلام با همان مدل قديمي کار مي‌کنند. هر وقت که مدل خود را اثبات نمود، اقلام بيشتري در حوزه مدل جديد قرار مي‌گيرند.
در نظر داشته باشيد که ممکن است نياز باشد اعتبارسنجي بدفعات انجام شود. ممکن است فردي به اين نتيجه برسد که افزايش اعتبار مدل به اندازه خيلي کم، نيازمند تلاش زيادي براي اعتبارسنجي باشد. بسته به اهميت مدل، ممکن است سطح اطمينان کمتر ترجيح داده شود. در بعضي موارد شايد آگاهي از اينکه مدلي مشابه مدل ما ساخته شده و بخوبي عمل کرده است، بعنوان اعتبارسنجي کافي باشد.
توجه به اين مطلب ضروري است که اشياء واقعي به مرور زمان تغيير مي‌کند. يک مدل کاملاً رضايت‌بخش ممکن است به مرور زمان ارزش خود را از دست بدهد. بسته به اينکه چه عواملي عملکرد و اعتبار مدل را تحت تأثير قرار مي‌دهند، يک مدل بکار گرفته شده ممکن است نياز به مراقبت دائم يا ارزيابي مجدد دوره‌اي داشته باشد.

يک مدل هرگز نبايد خيلي مطابق سيستم واقعي باشد.
اين اصل در مواردي که مدل خيلي پيچيده مي‌گردد بايد مورد توجه قرار گيرد. براي مثال، فرض کنيد که فردي مي‌خواهد يک مدل کامپيوتري دقيق از اقتصاد آمريکا بسازد که بايد در آن از تعدادي محقق توانا استفاده شود تا زمان و هزينه زيادي صرف تبيين ارتباطات و کنش‌هاي متقابل نمايند. در چنين شرايطي مي‌توان به اين باور رسيد که مدل همان سيستم واقعي خواهد شد. آنهايي که اين مدل را توسعه مي‌دهند باور مي‌کنند همان سيستم واقعي را توسعه داده‌اند زيرا توجه آنها به سمت مدل بوده است بطوري که مدل براي آنها همان سيستم واقعي مي‌گردد. به عبارت ديگر، آنها ممکن است نتوانند سيستم واقعي را مگر در قالب مدل ببينند. آنهايي نيز که درگير ساخت مدل نبوده‌اند با وجود ابهت فناوري و تلاش انجام شده فرض مي‌کنند که بخاطر پيچيدگي مدل، يک مدل صحيح است. در نتيجه، مدل ممکن است پذيرفته شود در حاليکه بايد فايده عملي آن مورد ارزيابي قرار مي‌گرفت.
هرچه مدل بزرگتر و پيچيده‌تر مي‌شود اين خطر افزايش مي‌يابد. حل مدل پيچيده‌تر شده و به زمان بيشتري نياز خواهد داشت. صرفنظر از اينکه احتمال خطاهاي منطقي ضرورتاً افزايش مي‌يابد، فاصله بين مفروضات و نتايج مدل، احتمال اينکه در مرحله تفسير نتايج محدوديتهاي مدل فراموش شوند را افزايش مي‌دهد.
از يک مدل نبايد در کاري که براي آن طراحي نشده است استفاده نمود و همچنين نبايد از اين بابت مورد انتقاد قرار گيرد.
اکنون که کتاب و مقالات زيادي در خصوص پژوهش در عمليات وجود دارد، طبيعي و قابل قبول است که مدلهاي موجود را براي مسائل خود تطبيق دهيم بجاي اينکه به هر مسئله به عنوان شرايط کاملاً جديد بنگريم. اين رويکرد بهيچوجه نادرست نيست و بدين معني است که ما زمينه اصلي مدل را به خوبي درک کرده‌ايم. يک مدل نه تنها توسط سيستمي که مدل آن را نمايش مي‌دهد و ابزاري که در آن بکار گرفته شده است، شکل مي‌گيرد بلکه انگيزه‌هاي مدلساز نيز در شکل‌گيري آن نقش بسزايي دارد. اما چنين استفاده‌اي از مدلهاي موجود مي‌تواند خطاهايي را نيز بدنبال داشته باشد.
مثالي از چنين خطاها، استفاده از مدلهاي پيش‌بيني براي پيشگويي مقطعي از آينده است که داده‌هاي استفاده شده براي ساخت مدل پيش‌بيني هيچ ارتباطي با آن مقطع از آينده ندارد. يک مدل ممکن است براي پيش‌بيني‌هاي کوتاه مدت مناسب باشد اما اين اعتبار محدود هيچ تضميني براي توليد پيش‌بيني‌هاي درازمدت مورد اطمينان ارائه نمي‌دهد. مثال ديگر استفاده از روشهاي خاص شبکه در توصيف فعاليتهاي يک پروژه پيچيده است. اين شبکه‌ها ممکن است مدلهاي توصيفي و کنترلي خوبي براي پروژه‌هايي که مبناي تجربي کافي مانند پروژه‌هاي ساختماني دارند ارائه دهند اما در توصيف پروژه‌هايي مانند پروژه‌هاي پژوهشي که در آن فعاليتهاي آينده بستگي به عواملي دارد که در زمان حال قابل تصور نيستند، اين مدلها نمايش ضعيفي از واقعيت ارائه مي‌دهند. همانطور که نبايد يک مدل را به فراتر از تواناييهايش تعميم داد، همچنين نبايد در صورت تأمين نکردن انتظارات ما آنها را کنار گذاشت.

مدلها را بهتر و مفيدتر از آنچه که واقعاً هستند نشان ندهيد.
 اين نکته خصوصاً براي متخصص پژوهش در عمليات مهم است زيرا بيشتر سفارش‌دهندگان مطالعات پژوهش در عمليات تخصصي در مورد اين حوزه نداشته و احتمالاً روشهاي متخصص را درک نمي‌کنند. وقتي يک مدل بجاي مجموعه‌اي از مفروضات قابل قبول که منجر به نتايج مفيد مي‌شوند به عنوان وسيله واقعي عرضه مي‌شود مسلماً نتايج به دست آمده داراي خطا خواهد بود. کساني که به صورت حرفه‌اي با مدلها کار مي‌کنند مي‌توانند اين اشتباهات را به عنوان مواردي در نظر گيرند که عوامل مهم فراموش شده و يا مورد توجه قرار نگرفته‌اند. در هر شکل اين افراد اعتماد خود را نسبت به پژوهش در عمليات از دست نمي‌دهند اما ديگران ممکن است نتيجه بگيرند که پژوهش در عمليات خوب نيست.
بعضي از منافع ابتدايي مدلسازي در ارتباط با فرايند توسعه مدل مي‌باشد.
در حالت کلي، يک مدل آنقدر که براي توسعه‌دهندگان آن مفيد است براي ديگران نيست. مدل خود هرگز حاوي دانش و درک کامل از سيستم واقعي که مدلساز بايد آنرا براي مدلسازي موفق کسب کند، نيست و هيچ راه عملي براي انتقال اين دانش و درک بصورت کامل وجود ندارد. در مواردي منفعت ممکن است هنگام توسعه مدل اتفاق ‌افتد، يعني وقتي مدل کامل شد ديگر داراي هيچ ارزشي نباشد. مثالي از اين موارد زماني اتفاق مي‌افتد که گروه کوچکي از افراد در توسعه يک برنامه رسمي براي پروژه‌اي تلاش مي‌کنند. برنامه مدل نهايي است، اما ممکن است دستيابي به توافق روي آنچه که اهداف بايد باشند مسئله واقعي باشد. وقتي توافق حاصل شد، برنامه رسمي ممکن است غيرضروري باشد.
نتيجه روشن اين اصل اينست که بهتر است همواره کاربر نهايي در سرتاسر دوره مدلسازي و اعتبارسنجي مدل مشارکت داده شود. علاوه بر نکاني که کاربران در ضمن اين دوره بدست مي‌آورند، حضور آنها کمک مي‌کند که مدل مطابق با نيازهاي آنها ساخته شود. اين رويه همچنين مي‌تواند در جلوگيري از سندرم مدل مرده بدنيا آمده38 کمک نمايد که در آن بدليل نبود مشارکت کاربر نهايي مدل ضعيف و غير قابل پياده‌سازي است.

يک مدل نمي‌تواند چيزي بهتر از اطلاعاتي باشد که به آن داده مي‌شود.
يک قاعده کلي مشهور در برنامه‌نويسي کامپيوتر اين است که داده‌هاي نادرست نتايج نادرست مي‌دهند39. اين قاعده در مدلسازي نيز قابل کاربرد است. اين بدين معني است که کامپيوتر يا مدل تنها داده‌هايي توليد مي‌کنند که به آنها داده مي‌شود و نمي‌توانند نادرستي‌هاي وروديها را تشخيص داده و تصحيح کنند.
کار ديگري که مدلها نمي‌توانند انجام دهند توليد اطلاعات است. گاهي اوقات افراد فکر مي‌کنند که براي مثال مدلهاي شبيه‌سازي کامپيوتري مي‌توانند اطلاعات بيشتري نسبت به آنچه که به آنها داده مي‌شود توليد مي‌کنند. البته آنها مي‌توانند تقريباً بي‌نهايت داده توليد کنند اما اين داده‌ها فقط نتيجه مستقيم مفروضاتي است که در مدل در نظر گرفته شده‌ است. مدلها ممکن است داده‌ها را فشرده کرده يا به شکل‌هاي مفيدتري تبديل نمايند؛ آنها توانايي توليد داده ندارند. مطمئناً تصميم‌گيري در شرايطي که اطلاعات کافي وجود ندارد کار مشکلي است. تحت اين شرايط ممکن است مدلسازي بعنوان يک کمک مورد استفاده قرار گيرد. اما غيرواقعي است که انتظار داشته باشيم که مدل اطلاعاتي را که موجود نيستند ارائه دهد. همچنين غيرواقعي است انتظار داشته باشيم که وجود مدل نبود اطلاعات را جبران مي‌کند. اگرچه تعداد زيادي از مدلهاي پژوهش در عمليات نااطميناني را در قالب احتمالات در نظر مي‌گيرند، اعمال آن برابر با حذف آن يا کاهش آن نيست. در بعضي شرايط، بجاي تلاش در مدلسازي بهتر خواهد بود که اطلاعات بيشتري از سيستم واقعي جمع‌آوري شود.
مدلها نمي‌توانند جايگزين تصميم‌گيرندگان شوند.
يکي از معمول‌ترين پندارهاي نادرست درباره هدف مدلهاي پژوهش در عمليات اينست که مدلها مستقل از ذهني بودن و خطاهاي انسان مي‌توانند جوابهاي بهينه را ارائه دهند. مفهوم ضمني در اين پندار اينست که وقتي تمام ملاحظات مناسب تعريف شده و در نظر گرفته شوند تصميم‌گيري مي‌تواند بصورت خودکار درآيد. تنها چيزي که باقي مي‌ماند يافتن فرمول درست و پياده‌سازي نتايج است. براساس همين استنتاج، اشتباه موجود در اين استدلال در خود آن است. هيچ پژوهشگر در عمليات توانا چنين نظري ندارد.
وجوه فراموش شده‌اي وجود دارد که بايد هنگام توليد خروجي توسط مدل و قبل از بکارگيري خط‌مشي مدنظر قرار گيرند. در خود فرمولبندي همانطور که قبلاً نيز اشاره شد بايد در خصوص وجوهي از مسئله که مهم هستند، مفروضاتي که قابل قبول هستند و غيره تصميمات زيادي گرفته شود. تمام اين تصميمات داراي ماهيت ذهني هستند. اغلب مسائل متأثر از عوامل غيرکمي هستند که فقط مي‌توانند براي ملاحظه فهرست شوند. گاهي اوقات ضروري است که اهداف چندگانه در نظر گرفت يا زماني که مقياس مشترکي وجود ندارد بين مقادير سبک سنگين کرد. همه اين پيچيدگيهاي جهان واقعي نيازمند توانايي‌هاي منحصر بفرد تصميم‌گيري انسان است. فقط در مورد تصميمات داراي روند مشخص مي‌توان اتوماسيون را بکار برد و حتي اين تصميم‌گيريها نيز نيازمند نظارت انسان هستند تا اشتباه رخ ندهد.
مدلهاي پژوهش در عمليات مي‌توانند به تصميم‌گيرندگان کمک کنند و به موجب آن امکان تصميم‌گيري بهتر را فراهم آورند. مطمئناً نقش تجربه، بينش و قضاوت در تصميم‌گيري نمي‌تواند کوچک شمرده شود.
علاوه بر ده اصل فوق توجه به چند نکته مفيد خواهد بود؛ مدلسازي يک هنر است و به تجربه نياز دارد و فرايندي تعريف شده، دقيق و قدم به قدم نيست. فرايند مدلسازي يک فرايند تکراري است و نبايد بدون بررسي، ويرايش اول مدل به عنوان مدل کامل و بدون نقص پذيرفته شود بلکه بايد با نظر به بازخورد بدست آمده از اعتبارسنجي، مقايسه بين دقت و مطلوبيت و تعيين پارامترها در ساختار مدل بازنگري کرد (ميلر و شميد 1984، 26-27).

3-2-7- مدلهاي کلاسيک پژوهش در عمليات
عمليات و سيستمهاي مختلف داراي مسائل مشابهي هستند که منجر به مدلهاي مشابهي براي بررسي و حل مي‌گردند. بعنوان مثال فرض کنيد در يک بانک طولاني شدن طول صف افراد در حال انتظار براي انجام عمليات بانکي مسئله مديريت آن بانک باشد. همچنين در خط توليد يک کارخانه، انباشته شدن قطعات نيمه ساخته در بعضي از ايستگاههاي کاري مسئله مورد نظر مدير خط توليد باشد. به طور مشابه در يک مرکز مخابرات تعيين ظرفيت مناسب براي مرکز بطوري که حداکثر ده درصد از تقاضاهاي ارتباط رد شوند مورد نظر باشد. همه اين مسائل و مسائل مشابه آنها در قالب مدلهاي صف بررسي مي‌شوند. مدلهاي صف در طول زمان توسعه يافته و به شکل کلاسيک در آمده‌اند. به همين ترتيب براي مسائل ديگر نيز مدلهاي کلاسيک وجود دارد که مي‌توان مسائل مشابه را از طريق آنها بررسي نمود. مدلهاي کلاسيک به دليل دارا بودن کاربرد وسيع از نوع مدلهاي عمومي هستند. مدلهاي پژوهش در عمليات همگي نوع خاصي از مدلهاي نمادين يعني مدلهاي رياضي هستند. مدلهاي رياضي مدلهاي نماديني هستند که در آنها از نمادهاي حروف، اعداد و عملگرهاي رياضي مانند جمع، تفريق، ضرب، تقسيم، علامت کوچکتر و بزرگتر و... استفاده مي‌شود و از طريق عبارات رياضي مانند معادلات، نامعادلات و... به يکديگر مرتبط مي‌شوند.
نوع خاصي از مدلهاي رياضي معيار مدار، برنامه‌ريزي رياضي40 مي‌باشد که داراي پنج مشخصه اصلي هستند. اين مشخصه‌ها عبارتند از (ميلر و شميد 1984، 21-22):
متغيرهاي تصميم41: متغيرها يا عواملي که هدف برنامه‌ريزي رياضي يافتن جوابي (معمولاً به شکل مقادير عددي) براي آنهاست.
تابع هدف42: تابع هدف بياني است از معيار يا معيارهايي که روش ارزيابي تصميم‌گيرنده را در خصوص ارزش متغيرهاي تصميم نشان مي‌دهند و همچنين اينکه آن معيار يا معيارها چگونه بايد بهينه شوند، بعنوان مثال کمينه43 يا بيشينه44 شوند.
محدوديت‌ها45: محدوديت‌ها قيودي روي ارزش‌هاي تصميم مي‌باشند. اين قيود مي‌توانند به دلايل مختلف از جمله محدوديت بودجه، محدوديت ماده اوليه، محدود بودن نفر- ساعت کارگر موجود، محدود بودن فضا و محدوديت زمان باشند. يک برنامه‌ريزي رياضي مي‌تواند محدوديتي نداشته باشد.
روابط رياضي46: تابع هدف و محدوديت‌ها با استفاده از متغيرهاي تصميم و روابطي که آن متغيرها را به يکديگر مربوط مي‌سازد شکل مي‌گيرند. اين روابط، روابط رياضي ناميده مي‌شوند.
پارامترها47: پارامترها برخلاف متغيرهاي تصميم داراي مقادير ثابتي هستند و در روابط رياضي تابع هدف و محدوديت‌ها بکار مي‌روند.
با توجه به پنج مشخصه اصلي برنامه‌ريزي رياضي، ساختار کلي برنامه‌ريزي رياضي به شکل 4 خواهد بود:

3-2-8- روش مدلسازي
هدف از مطالعه را مشخص کنيد. هدف مي‌تواند توصيف، تحليل، پيشگويي، بهينه‌سازي يا ترکيبي از آنها باشد. بسته به اينکه هدف از مطالعه چه باشد نوع مدل نيز متفاوت خواهد بود. بعنوان مثال اگر هدف بهينه‌سازي باشد مدل بايد از نوع معيار مدار باشد.
مفروضات را مشخص کنيد؛ وجوهي که مي‌توانند در نظر گرفته نشوند، روابطي که مي‌توانند خطي فرض شوند، نوع متغيرها که مي‌تواند پيوسته، گسسته يا پله‌اي باشند و پارامترهايي که مي‌توانند قطعي يا احتمالي در نظر گرفته شوند.
متغيرهاي تصميم را مشخص کنيد. متغيرهاي تصميم بايد به روشني تعريف شوند و معيار يا شاخص اندازه‌گيري (واحد) آنها کاملاً مشخص و منطقي باشد.
روابط و توابعي که رفتار سيستم را تشريح مي‌کنند و متغيرهاي تصميم را به يکديگر مرتبط مي‌سازند تشکيل دهيد.
مقادير عددي پارامترها شامل ضرايب متغيرها و ثابتها را بيابيد. اين امر بايد از طريق جمع‌آوري داده‌ها، پردازش و تحليل‌هاي آماري مانند رگرسيون انجام شود.

3-2-9- ساده‌سازي مدلها
روابط غيرخطي را به روابط خطي تبديل کنيد.
تعداد متغيرهاي تصميم و محدوديتها را کاهش دهيد. هرچه تعداد متغيرها و محدوديتها کمتر باشد حل مدل آسانتر خواهد بود. در حالت کلي مي‌توان گفت که تأثير تعداد محدوديتها در سادگي يا پيچيدگي مدل بيشتر از تعداد متغيرهاست.
ماهيت متغيرهاي تصميم را تغيير دهيد؛ به عنوان مثال تبديل متغيرهاي با قيد عدد صحيح به عدد حقيقي.
چند تابع هدف را با يک تابع هدف جايگزين کنيد.
عناصر پوياي مدل را حذف کنيد. يعني مدل را به حالت ايستا درآوريد.
متغيرهاي تصادفي را با متغيرهاي قطعي جايگزين کنيد.
موارد فوق ممکن است دقت مدل را کاهش دهد و بنابراين بايد ميزان تأثير هر يک از ساده‌سازي‌ها بر روي دقت، درستي و کيفيت مورد توجه قرار گيرد.

3-3- حل مدل
فنون حل مدلها در سه دسته کلي روشهاي تحليلي، روشهاي عددي و روشهاي شبيه‌سازي قرار مي‌گيرند. در روشهاي تحليلي از روشها، مفاهيم و قضاياي رياضي استفاده مي‌شود. روشهاي حل دستگاه معادلات، حل معادلات از طريق مشتق و روش لاگرانژ از جمله روشهاي تحليلي هستند. روشهاي تحليلي عمدتاً در حل مدلهاي رياضي با متغيرهاي پيوسته کاربرد داشته و کارايي خيلي بالا در حل اينگونه مدلها دارند.
روشهاي عددي روشهايي هستند که کمتر از قضاياي رياضي استفاده مي‌کنند و بيشتر شامل روشهاي جستجو، شمارش و تقريب عددي مي‌باشند. بعنوان مثال بهينه‌سازي توابع به روش تقريب نيوتن، فنون شاخه و کران در حل برنامه‌ريزي‌هاي عدد صحيح و صفر و يک و روشهاي سعي و خطا و روشهاي هيوريستيک از جمله روشهاي عددي مي‌باشند. روشهاي عددي بيشتر در حل مدلهاي رياضي با متغيرهاي گسسته مورد استفاده قرار مي‌گيرند.
روشهاي شبيه‌سازي براي حل مدلهاي شبيه‌سازي بکار مي‌روند. روشهاي شبيه‌سازي داراي دو دسته کلي روشهاي قطعي و روشهاي تصادفي مي‌باشند. روشهاي قطعي حل مدل از طريق حل مدل بصورت تکراري و روز‌آمد کردن شرايط مدل براساس حل مرحله قبل و با فرض فاصله‌هاي زماني مساوي صورت مي‌پذيرد. روشهاي تصادفي يا آماري در مواردي استفاده مي‌شود که اطلاعات مسئله ماهيت تصادفي دارند. در روشهاي تصادفي اطلاعات موردنياز با استفاده از روشهاي توليد اعداد تصادفي تأمين شده و نتايج مدل براساس آنها بدست مي‌آيند.
در پژوهش در عمليات هر سه روش بکار مي‌رود. فنون حل برنامه‌ريزي خطي و غيرخطي، فنون صفحه برش در حل برنامه‌ريزي عدد صحيح، فنون حل مدلهاي تحليلي صف، فنون حل برنامه‌ريزي شبکه‌ها، زنجيره‌هاي مارکوف و... از جمله فنون دسته روشهاي تحليلي مي‌باشند. روشهاي جستجو، شمارش، شاخه و کران، فنون برنامه‌ريزي پويا، روشهاي حمل و نقل و تخصيص و روشهاي هيوريستيک از جمله روشهاي عددي مي‌باشند. فنون حل مدلهاي شبيه‌سازي صف و مدلهاي پويايي سيستم‌ها48 از جمله فنون توسعه يافته در دسته روشهاي شبيه‌سازي مي‌باشند.
در حل يک مدل ممکن است ترکيبي از روشهاي فوق بکار گرفته شود و از ترکيب آنها فنون ترکيبي49 توليد نمود. انتخاب روش و فن مناسب براي حل مدل مورد نظر، نيازمند تجربه، آگاهي و تسلط به روشهاي حل مدل دارد. در انتخاب روش حل مدل بايد به ميزان دقت روش، سرعت حل، کيفيت حوابهايي که بدست مي‌دهد، زمان و هزينه و خواست کارفرما يا مديريت توجه نمود. بايد بين عوامل اشاره شد سبک و سنگين نمود و روشي انتخاب نمود که به صورت منطقي و قابل قبول پاسخ دهد. ممکن است در طراحي يک قطعه دقيق از يک ماشين دستيابي به جواب دقيق ضروري باشد هر چند که دستيابي به آن جواب هزينه زيادي در بر داشته باشد زيرا جواب نادقيق باعث کاهش کارايي ماشين و صرف هزينه‌هاي کلان ديگري خواهد شد. اما تهيه يک برنامه توليد که هر ماه بايد انجام شود بهتر است با درصدي خطا از جواب بهينه تهيه شود تا اينکه بخواهيم به حل مدل پيچيده‌اي از آن بپردازيم که مستلزم صرف چند روز محاسبات کامپيوتري باشد.
علاوه بر حل مدل، در صورت امکان بايد اطلاعات اضافي در مورد چگونگي رفتار جواب بر اثر تغييرات در پارامترهاي سيستم نيز کسب نمود. اين عمل معمولاً تحليل حساسيت ناميده مي‌شود. چنين تحليلي به ويژه زماني مورد نياز است که امکان برآورد پارامترهاي سيستم يا عمليات به صورت دقيق امکان‌پذير نباشد. در اين شرايط، بررسي رفتار جواب بهينه در همسايگي اين برآوردها مهم است.

3-4- اعتبارسنجي مدل
يک مدل زماني معتبر است که عليرغم نادقيق بودنش در بيان سيستم، بتواند پيشگويي قابل اطميناني از عملکرد سيستم بدهد. همانطور که در بخش 3-2-6 اشاره گرديد چند فن براي اعتبارسنجي مدل وجود دارد که بايد متناسب با ماهيت مدل بکار گرفته شوند. اين فنون عبارتند از:

مقايسه عملکرد مدل با اطلاعات واقعي گذشته سيستم
در اين روش، مدل معتبر خواهد بود اگر با تغذيه اطلاعات ورودي واقعي گذشته، مدل عملکرد گذشته مدل را دوباره توليد کند. اشکالي که بر اين روش وارد است اينست که هيچ تضميني وجود ندارد که عملکرد آينده سيستم مشابه روند گذشته آن باشد. تغييرات شديد در شرايط محيطي مي‌تواند باعث تغيير روندها و شرايط حاکم بر سيستم گردد. همچنين، از آنجايي که مدل مزبور براساس آزمايش دقيق داده‌هاي گذشته بنا شده، اين مقايسه همواره بايد نتايج سودمندي به بار آورد. در برخي موارد ممکن است اين مشکل با استفاده از داده‌هايي که از بکارگيري آزمايشي دستگاه به دست مي‌آيند برطرف شود. اين روش براي اعتبارسنجي مدلهاي پيشگويي کننده مناسب است.

بررسي رفتار مدل در اثر تغيير سيستماتيک پارامترهاي سيستم واقعي
اين روش که در اعتبارسنجي انواع خاصي از مدلهاي توصيفي مفيد است بدين صورت انجام مي‌شود که بطور سيستماتيک پارامترهاي سيستم واقعي تغيير داده شود و سپس بررسي شود که آيا مدل مي‌تواند بصورت موفقيت‌آميز تغييرات را دنبال نمايد. همچنين مي‌توان مدل را توسط آزمون‌هاي ساختگي که براي تحميل نقاط ضعف طراحي شده‌اند بررسي کرد. اگر مدل در شرايط بد بخوبي عمل کند، آنگاه مي‌توان نتيجه گرفت که مدل در شرايط معمولي نيز خوب عمل خواهد کرد.

اعتبارسنجي مرحله‌اي
اگر مدلي پيش از پياده‌سازي نتواند اغتبارسنجي شود، مي‌توان پياده‌‌سازي را طي چند مرحله انجام داد تا ضمن آن مدل را اعتبارسنجي نمود. براي مثال، يک مدل جديد براي کنترل موجودي ممکن است براي گروه منتخبي از اقلام پياده شود در حاليکه بقيه اقلام با همان مدل قديمي کار مي‌کنند. هر وقت که مدل خود را اثبات نمود، اقلام بيشتري در حوزه مدل جديد قرار مي‌گيرند.

اعتبارسنجي با استفاده از داده‌هاي شبيه‌سازي شده
اين روش در جايي مناسب است خود سيستمي که براي آن مدل ساخته شده است وجود نداشته باشد. در اين شرايط مي‌توان با استفاده از يک مدل شبيه‌سازي داده‌هايي توليد و براي اعتبارسنجي مدل مورد استفاده قرار داد.

3-5- پياده‌سازي مدل
در اين مرحله، پياده کردن نتايج آزموده شده مدل تحت مطالعه، مورد رسيدگي قرار مي‌گيرد. مسئوليت اجراي اين امر اصولاً بر عهده گروه پژوهش در عمليات است. اين امر اساساً مستلزم ترجمه قابل فهم اين نتايج به دستورالعملهاي مفصل و روشن براي افراد است که پس از اجراي پژوهش، اداره و کار با سيستم را به عهده خواهند گرفت. در اين مرحله، همکاري بين گروه پژوهش در عمليات و کارکنان عملياتي به بالاترين درجه خواهد رسيد. ارتباط بين دو گروه را مي‌توان با دعوت کارکنان عملياتي براي شرکت در تدوين برنامه پياده کردن نتايج مدل بهتر نمود. در حقيقت، اين تبادل نظر بايد در تمام مراحل بررسي مزبور برقرار باشد. بدين طريق هيچ نکته سودمندي، که در نظر گرفتن آن بتواند به عدم موفقيت سيستم منجر شود، از نظر دور نخواهد ماند. همچنين براي اينکه پياده کردن نتايج در عمل امکان‌پذير باشد، مي‌توان با کمک کارکنان عملياتي اصلاحات يا تعديلهايي را که ممکن است در سيستم به وجود آورد بررسي نمود. به عبارت ديگر لازم است مرحله پياده کردن نتايج، با همکاري دو جانبه گروه پژوهش در عمليات و افرادي که بعداً مسئول اداره و کار با سيستم خواهند بود انجام گيرد.
در اجراي تصميمات اتخاذ شده ناشي از نتايج مدل، نبايستي مفهوم استفاده کننده- طراح را از ياد برد. دليل اصل تصميم‌گيري، تغيير در محيط عملياتي براي حداقل يک سطح از سيستم است. وقوع هر تغييري نيازمند آموزشهاي لازم به افراد ديگر بوده و از طرفي مي‌تواند مورد استقبال يا مقاومت برخي از افراد قرار گيرد.اگر اجرا موفق نباشد، همه مراحل قبلي بي‌اثر خواهد بود و ارزش حل، نمي‌تواند آزمايش شود مگر اينکه اجرا صورت پذيرد. در اين مرحله درک و بکارگيري علوم رفتاري مي‌تواند نقش کليدي داشته باشد.
توجه به چند نکته در روش پژوهش براي حل مسائل واقعي ضروري است. مراحلي که در اينجا بحث شد ممکن است به اين توالي انجام نشوند. اين موضوع به خاطر ماهيت پژوهش رخ مي‌دهد و در واقع نمي‌توان ادعا نمود که حتماً بايد اين مراحل به همين ترتيب دنبال شوند. بعنوان مثال ممکن است در پژوهشي از مرحله مدلسازي به مرحله استخراج مسئله رفت تا موجب بينش عميقتري در خصوص سيستم گردد. يا ممکن است پژوهشي در مرحله چهارم متوقف شود زيرا کاربرد تنها نياز به درک شرايط ناشي از تغيير دارد. همچنين ممکن است مرحله‌اي مانند حل مدل يا مدلسازي به خاطر پيچيدگي و نياز به فنون کارا يا توسعه آنها بقيه مراحل را تحت تأثير قرار دهد.
نکته ديگر اينست که نتايج بدست آمده در هر مرحله ممکن است مراحل قبلي را تحت تأثير قرار داده بطوري که نياز به بازنگري داشته باشند. بنابراين چنين فرايندي داراي يک چرخه کلي از استخراج مسئله به پياده‌سازي مدل و چرخه‌هاي داخلي بين مراحل است.

4- روش پژوهش در توسعه مدل يا روش حل براي مسائل کلاسيک
روش پژوهش در اين دسته از پژوهشها با دسته قبلي متفاوت خواهد بود. در اينجا نکات لازم در دو زير دسته روش پژوهش در توسعه مدل و روش پژوهش در توسعه روش حل شرح داده مي‌شوند.

4-1- توسعه مدل
در اينجا نيز همانند دسته قبلي بايد با بکارگيري مطالب گفته شده به توسعه مدل پرداخت با اين تفاوت که در اينجا مرحله استخراج داراي شکل متفاوتي خواهد بود. در پژوهشهايي که هدف آن توسعه مدل باشد مراحل زير بايد انجام شود:


4-1-1- مطالعه مسئله
در اين دسته، مسئله از پيش استخراج شده و صورت مسئله نيز در شکل‌هاي مختلف در مقاله‌ها و کتاب‌ها آمده است. در اين مرحله وظيفه پژوهشگر اينست که با مطالعه سابقه علمي مسئله، شناخت خوبي از مسئله و عوامل ضروري براي تعريف آن بدست آورد. عموماً يک مسئله کلاسيک داراي انواع مختلفي از جنبه هدف، محدوديتها و معيارهاست. در بعضي از موارد نوع‌شناسي50 مدوني از مسائل کلاسيک وجود دارد که به پژوهشگر در شناخت انواع يک مسئله کمک مي‌کند.
پس از شناخت کامل از مسئله و انواع آن، پژوهشگر بايد يکي از انواع مسئله را انتخاب نموده و مفروضات لازم را در خصوص آن تعريف نمايد. مفروضات ممکن است از پيش در نوع مسئله انتخاب شده اعمال شده باشند. همچنين ممکن است پژوهشگر بخواهد مفروضات ساده کننده به مسئله اضافه نمايد. بعنوان مثال متغيرهاي عدد صحيح را حقيقي فرض کند.

4-1-2- مدلسازي
در مرحله مدلسازي قبل از شروع، بايد مطالعه کاملي در خصوص مدلهاي ارائه شده براي نوع انتخاب شده از مسئله مورد بررسي قرار گيرد. آيا در اين زمينه مدلي ارائه شده است؟ مدل مزبور چه خصوصياتي، مزايا و معايبي دارد؟ آيا نياز به مدلسازي جديدي احساس مي‌شود؟ مدلسازي جديد بايد قابليت و مزاياي جديدي عرضه نمايد که در مدلهاي قبلي نباشد. در اينجا برخلاف دسته پژوهش قبلي، مي‌توان مدل را بگونه‌اي طراحي نمود که توسط فن خاصي حل گردد. اين خود به تنهايي مي‌تواند مزيت جديدي محسوب گردد. يا اينکه بگونه‌اي طراحي شود که به شکل مؤثرتري با فنون موجود حل گردد. اما بيشتر نکات آمده در بخش 3-2 در اينجا نيز بايد در نظر گرفته شوند.

4-1-3- حل و اعتبارسنجي مدل
اگر هدف تنها توسعه مدل باشد بعد از مدلسازي، مدل با يکي از فنون موجود بايد حل شود. در حل مدل ممکن است با مشکلاتي برخورد کنيم که ناشي از اشتباه در مدلسازي، بدتعريفي روابط مدل يا ناتواني فن انتخاب شده براي حل مدل باشد. اعتبارسنجي مدل نيز همانند مواردي انجام مي‌شود که در بخش 3-4 به آنها اشاره شد با اين تفاوت که در اينجا يک سيستم واقعي از پيش براي مسئله در نظر گرفته نشده است. در اين شرايط مي‌توان يک مورد واقعي پيدا نمود و مدل را با همان مفروضات و بدون هيچگونه تغييري در عمل پياده نمود يا به روش ساده‌تر از داده‌هاي شبيه‌سازي شده يا از داده‌هاي آزمون در مورد مسائل کلاسيک که در مقاله‌ها، کتاب‌ها و سايتهاي اينترنت موجود است استفاده کرد.

4-2- توسعه روش حل براي مسائل کلاسيک
در اينجا نيز همانند پژوهش در توسعه مدل، مسئله کلاسيک مورد نظر بايد مورد مطالعه قرار گيرد. پس از شناخت مسئله، نوع‌شناسي و انتخاب يک نوع خاص از آن به همراه تدوين مفروضات مورد نظر، بايد روشهاي موجود براي حل آن مسئله مورد بررسي قرار گيرد. روشهاي حل بايد از وجوه مختلف مورد بررسي قرار گيرند که اعم آنها عبارتند از:
رويکرد روش: روش موجود چه رويکردي دارد؟ تحليلي، عددي يا شبيه‌سازي.
روش دقيق يا هيورسيتيک: هر رويکرد تحليلي، عددي يا شبيه‌سازي مي‌تواند بگونه‌اي طراحي شود که به جواب کاملاً درست دست يابد يا اينکه جوابي در همسايگي جواب کاملاً درست ارائه دهد.
کارايي روش: رتبه حل51، سرعت، دقت، زمان صرف شده براي حل و هزينه دستيابي به جواب چقدر است؟ آيا اين روش کاراست؟ در مقايسه با روشهاي ديگر چه مزيتي دارد؟
پس از بررسي روش براساس وجوه اشاره شده بايد تصميم گرفت که روش جديدي ارائه نمود يا خير. در توسعه روش جديد همان وجوه اشاره شده بايد مدنظر قرار گيرند. روش چه رويکردي خواهد داشت؟ يک روش دقيق مدنظر است يا هيوريستيک؟ نکته مهم در توسعه روش حل اينست که کارايي آن نسبت به روشهاي موجود سنجيده شود. بدين منظور مي‌توان داده‌هاي يکسان از مسئله را با روش‌هاي قبلي و جديد حل نمود و نتايج آنها را با يکديگر مقايسه نمود. براي اطلاعات بيشتر در خصوص روشهاي مقايسه مي‌توانيد به گلدن و اسد (1984) مراجعه نماييد.

5- روش پژوهش در توسعه تئوريها و فنون عمومي
تمايز بين علم محض و کاربردي بر مبناي پاسخ به پرسش يا حل مسئله توضيح داده مي‌شود و تفاوت بين پرسش و مسئله در علت بروز آنهاست. علت بروز پرسش کنجکاوي، نياز به درک بهتر موضوعات علمي و تمايل به گسترش مرزهاي دانش بوده در حاليکه هيچگونه انگيزه‌اي براي کاربرد نتايج ناشي از پاسخ به آن وجود ندارد اگرچه ممکن است قابل کاربرد باشد. مسئله زماني مطرح مي‌شود که بخواهيم شرايط موجود به گونه‌اي تغيير کند که مطابق خواست ما گردد. علم محض علمي است که در آن به پرسشها پاسخ داده مي‌شود در حاليکه با استفاده از علم کاربردي مسائل حل مي‌شوند.
در توسعه تئوريها يا فنون عمومي، حل مسئله واقعي يا کلاسيک مدنظر نيست بلکه پژوهشگر قصد دارد تئوريهاي جديدي را در قالب قضايا و روابط براي مفاهيم، اصول و فنون موجود بيان دارد يا فن جديدي را براي استفاده در حل مدلها ابداع نمايد. در اينجا هدف،‌ پاسخ به کنجکاوي، درک بهتر موضوعات علمي و گسترش مرزهاي دانش بوده در حاليکه هيچگونه انگيزه‌اي براي کاربرد نتايج ناشي از آن وجود ندارد (اگر چه ممکن است قابل کاربرد باشد).
از آنجايي که پرسشها مي‌توانند شکل‌ها و ويژگيهاي متفاوت داشته باشند نحوه پاسخگويي به آنها نيز متفاوت خواهد بود. در جايي ممکن است از روشهاي کمي استفاده نماييم و در جاي ديگر مجبور به استفاده از روشهاي کيفي باشيم. اثبات فرضيه ممکن است از طريق اثبات رياضي انجام شود يا از طريق آزمونهاي آماري صورت پذيرد. اما به هرحال سه مرحله کلي را نيز در اين نوع پژوهش مي‌توان تشخيص داد:

1- تعريف پرسش
2- پاسخ به پرسش
3- اعتبارسنجي پاسخ

پرسش بايد به صورت روشن بيان شود و در آن مفروضات اصلي و قلمرو پژوهش مشخص شوند. پرسش ممکن است در شکل سئوالي يا مثبت بيان شود. هم‌چنين بايد رويکرد پاسخ به پرسش را روشن سازد. به عنوان مثال تحليل الگوريتمهاي ژنتيک ساده با استفاده از زنجيرههاي مارکوف محدود پرسشي است که در آن هدف درک بهتر الگوريتم‌هاي ژنتيک است. مفروضات اصلي و قلمرو پژوهش بدينگونه مشخص شده است که الگوريتم ژنتيک از نوع ساده مدنظر بوده و پژوهش تنها با زنجيرههاي مارکوف از نوع محدود انجام خواهد شد. رويکرد پاسخ به درک بهتر الگوريتم ژنتيک نيز زنجيره‌هاي مارکوف است.
پاسخ به پرسش با استفاده از رويکرد تعريف شده در پرسش انجام مي‌شود. رويکردها متعدد و متفاوت هستند و هر يک روش پژوهش خاص خود را دارند. اثبات رياضي، تحليل عددي، تحليل آماري ممکن است نياز باشند که بايد در شکل خاص از آنها استفاده نمود.
بسته به اينکه رويکرد پاسخ به پرسش چگونه باشد اعتبارسنجي نيز شکل متفاوت خواهد داشت. اگر اثبات رياضي مدنظر باشد ممکن است اعتبارسنجي به صورت ضمني انجام شده باشد. اگر تحليل آماري انجام شده باشد اعتبارسنجي بايد از طريق آزمونهاي آماري انجام شود.

 

منابع و مراجع: 

1- Golden, B. L. and A. A. Assad. 1984. A decision-theoretic framework for comparing heuristics. European Journal of Operational Research. 18 167-171.
2- Miller, D. M. and J. W. Schmidt. 1984. Industrial Engineering and Operations Research. New York: John Wiley & Sons.
3- Murdick, R. G. and J. C. Munson. 1986. MIS concepts & design. 2nd ed. New Jersey: Printice Hall.
4- Philips, D. T., A. Ravindaran and J. J. Solberg. 1987. Operations Research: methods and practice. New York: John Wiley & Sons.
5- Saaty, T. L. 1988. Mathematical methods for operations research. New York: Dover.

  

پي‌نوشت‌ها  

1. Traveling Salesman Problem (TSP)
2. Vehicle Routing Problem (VRP)
3. Cutting and Packing Problem (C&P)
4. Assembly Line Balancing
5. Aircrew Scheduling Problem
6. Quadratic Assignment Problem (QAP)
7. Job-Shop Scheduling
8. symptom
9. cause
10. primary symptom
11. secondary symptom
12. open-minded
13. values
14. criteria
15. ives
16. boundaries
17. constraints
18. function
19. structure
20. time reference
21. uncertainty reference
22. generality
23. deive
24. predictive
25. normative
26. iconic
27. analog
28. symbolic
29. static
30. dynamic
31. deterministic
32. probabilistic
33. uncertain
34. game
35. general
36. specialized
37. retrospective testing
38. still-born model syndrome
39. Garbage In, Garbage Out (GIGO)
40. Mathematical Programming
41. Decision variable
42. ive function
43. minimum
44. maximum
45. constraints
46. functional relationship
47. parameters
48. systems dynamics
49. hybrid techniques
50. typology
51. order
 

منبع: راهکار مديريت

 

خلاصه كتاب
نویسنده : ابراهیم حیدری

خلاصه كتاب(فصول 6-7-8-9)

گرآورنده :رضا حضرتی  

 فصل اول: مدیریت پروژه - هدف کلی آشنایی با مبانی دانش مدیریت پروژه ها وحوزه های گوناگون مرتبط با آن- مقدمه: پروژه تلاشی است موقت که ساختن محصول ورائه خدمت ویارسیدن به نتیجه ای یکتا را برعهده می گیرد.واژه موقت بدین معناست که پروژه دارای زمان آغاز و پایان معینی است.

پروژه درمقابل کار عملیاتی :
به طور کلی کار می تواند به دودسته پروژه وعملیات طبقه بندی شود.
پروژه ها وعملیات ها در بسیاری از موارد داری ویزگی های مشترکی هستند که می توان به موارد زیر اشاره کرد: هردو توسط افراد اجرا می شوند وبامنابع محدود روبه رو هستندبرنامه ریزی کنترل واجرا می شوندولی گذشته ازاین شباهتها پروژه ها وعملیتها به طور اساسی باهم متفاوت هستند
چون پروژه وقتی به اهداف خود دست پیدا کرد به پایان می رسنددرحالی که عملیات با اهداف جدید وکار در ارتباط است.
    -    1-3مدیریت پروزه
میریت پروزه کاربرد دانش مهارت ها  ابزارها و تکنیک ها در انجام فعالیتهای پروزه برای رسیدن به نیازمندی های پروزه است .
اداره کردن پروزه  شامل موارد زیر است ...

1-مشخص کردن نیازمندیها .
2-تعیین اهداف دست یافتنی و روشن .
3-ایجاد تعامل بین کیفیت و محدوده و زمان و هزینه .
4-انتباق دادن برنامه ها و نزدیکشدن به علاقه ها و انتظارات ذینفعان گوناگون .
مدیران پرزه در اداره کردن پروزه با محدودیتهای سه گانه محدده –زمان – هزینه روبرو هستند که با تعامل این سه کیفیت پروزه تحت تاثیرقرار می گیرد . مدیران پروزه یا سازمان میتوانند پروزه را به مراحلی تقسیم تا با برقراری  پیوند های مناسب عملیات های مداوم سازمان را اجرا کنند به مجموعه این مراحل /چرخه حیات پروزه / میگویند .
1-4 ذینفعان پروزه
ذینفعان پروزه افراد و سازمان هایی هستند که به طور فعال درگیر پروزه اند  یا منافع ایشان تحت تاثیر نتیجه ی اجرای پروزه یا تکمیل ان قرار دارد .
ذینفعان کلیدی در هر پروزه عبارتند از .. 1-مدیریت پروزه 2- مشترس 3سازمان اجراکننده 4-اعضای تیم پروزه5- حامی مالی 6-بانفوذ ها . علاوه بر این ممکن است ذینفعان شامت خارجی ها  فروشنده-پیمان کار و... وجود داشته باشند .

1-5فرایند های مدیرت پروزه برای هر پروزه
مدیریت پروزه ها ازطریق فرایند هایی اجرا میشود که با استفاده از ابزار ها و تکنیکها ورودی هایی دریافت و خروجی های تولید کند . فرایند های پروزه عبارتند از ...
1-فرایند اغازین 2- فرایند برنامه ریزی 3- فرایند اجرا 4- فرایند نظارت وکنترل 5- فرایند اختتام
1-6 حوزه های دانش مهارت
1-6-1مدیریت یکپارچگی یا هماهنگ  پروزه ... شامل فعالیت های لازم  جهت تعریف ترکیب یگانه سازی و هماهنگی مدیریت پروزه است . فرایند های یکپارچگی در مدیریت شامل موارد زیر است ... 
1- ایجاد منشور پروزه 2-ایجا بیانیه محدوده پروزه 3-ایجاد برنامه محدویت پروزه 4-هدایت و اجرای پروزه 5- نظارت و کنترل بر کار پروزه 6-کنترل یکپارچگی پروزه 7-بستن پروزه .
1-6-2 مدیریت محدوده پروزه
مدیریت محدوده اصولا به تعیین و کنترل انچه شامل پروزه  میشود وانچه شامل نمی شود محدود است وشامل این موارد است ..
ریزی محدوده 2- تعیین محدوده 3-د بلیو بی اس4- بازبینی محدوده 5- کنترل محدوده .
1-6-3مدیریت زمان پروزه ...شامل فرایند های لازم برای تکمیل به موقع پروزه است و شامل موارد زیر است ...

1
-تعیین فعالیت 2- ترتیب گذاری فعالیت  3- تخمین منبع فعالیت 4- تخمین مدت زمان فعالیت5-ایجاد برنامه زمان بندی 6- کنترل برنامه زمان بندی .
1-6-4مدیریت هزینه پروزه شامل فرایند های زیر است ...
1-تخمین هزینه2-بودجه بندی هزینه3-کنترل هزینه . 
1-6- 5 مدیریت کیفیت. این حوزه دانش .سیستم مدیریت کیفیت از طریق سیاست  . روش ها و فرایند های برنامه ریزی .کیفیت . تضمین کیفیت  .اجرای کنترل کیفیت
1-6-6مدیریت منابع انسانی پروزه ...شامل فرایند های لازم برای سازماندهی و مدیریت تیم پروزه است موارد زیررا شامل میشود...
1-برنامه ریزی منابع انسانی 2- پیدا کردن تیم پروزه 3- ایجادتیم پروزه4-مدیریت تیم پروزه
1-6-7مدیریت ارتباطات پروزه شامل فرایندهای لازم برای اطمینان از تولید جمع اوری انتشار ذخیره سازی و جابه جایی به موقع اطلاعات پروزه است که دارای موارد زیراست ...

1- برنامه ریزی

2-توزیع اطلاعات

3- گزارش دهی عملکرد

4-مدیریت ذینفعان


1-6-8مدیریت مخاطرات پروزه  شامل فرایند های مرتبط با هدایت . برنامه ریزی .تعیین و تحلیل .پاسخ ها و کنترل میریت مخاطره در پروزه است و شامل فرایند های زیر است

1-رنامه ریزی مدیریت مخاطره

2-تشخیص مخاطره

3-تحلیل کیفی مخاطره

4-تحلیل کمی مخاطره

5-برنامه ریزی پاسخبه مخاطره

6- نظارت و کنترل مخاطره .

مدیریت تدارکات پروزه...9-6-1
این مدیریت شامل فرایند هایی برای خرید یا اکتساب مواد . محصولات یا کالا هایا خدمات  موردنیاز برای انجام کار از خارج ازتی پروزهاست وشامل موارد زیر است ...
1-خرید واکتسابات برنامه2- قرارداد بندی برنامه 3- پاسخ به درخواست فروشنده 4-انتخاب فروشندگان 5- مدیریت قرارداد 6- خاتمه قرارداد .  
1-7نگاشت فرایند مدیریت ...
جدول نگاشت44فرایند مدیریت پروزه را در داخل5 فرایند پروزه و9 فرایند دانش مدیریت بازتاب میدهد .

فصل دوم :برنامه ریزی پروژه                                                                       

هدف کلی :  آشنایی با پرکاربرد ترین ابزارهای برنامه ریزی در پروژه ها                                         
2-1 مقدمه : در برنامه ریزی باید پنج فاکتورمهم یعنی فعالیتهای لازم . وابستگی بین فعالیتها . براودر زمان .هزینه ومحدودیت ومنابع مورد نیاز برای هر فعالیت رامشخص نمود .                                                   

  2-2 ساختار شکست کار
کردن ارتباط بین فعالیتهای اصلی و فرعی می پردازیم. یک ساختار شکست کار از موارد زیر تشکیل می شود         
1- فهرست کردن اموال تحویلی ودستاورد های اصلی 2- فهرست کردن اقلام تحویلی فرعی ودستاوردهای جانبی 3- ایجاد یک طرح کلی و نمودار که روابط آنها را نشان دهد 4- برسی ساختار شکست کار برای اطمینان بیشتر

2-3 روش مسیر بحرانی
پس از مشخص نمودن مدت زمان هرفعالیت وروابط پیش نیازی فعالیتها گام بعدی مشخص کرن برنامه زمانی انجام فعالیتها وتعین تاریخ تکمیل پروژه است. 

به حداکثر زمانی که از ابتدا تاانتهای فعالیت طول می کشد مسیر بحرانی می گویند .                           
2-3-1 نمودار شبکه ای : نمودار شبکه ای اصولا به دو صورت ”فعالیت روی بردار ”و“فعالیت روی گروه ”توسعه پیدا کرده است. درساده ترین این نمودارها تنها به دونوع اطلاعات نیاز است 1- فهرست فعالیت 2- وابستگی یا روابط منطقی   
 
  2-3-2 مراحل روش مسیر بحرانی : این مراحل عبارتند از 1- رسم نمودار شبکه ای 2- مشخص کردن طول زمان
هر فعالیت 3- به وجود آوردن یک تقویم کاری . برای استفاده از این مفاهیم لازم است با عبارات زیر آشنا شد       
1- زودترین تاریخ شروع 1- زودترین تاریخ شروع
3- زودترین زمان خاتمه4- دیرترین زمان خاتمه

2-3-3 شناوری فعالیت : این مقدار نشان می دهد یک فعالیت چند روز کاری می تواند به تاخیر بیفتد ویا طول بکشد بدون اینکه روز خاتمه ویا تکمیل پروژه ویا هرتاریخ خاتمه دیگری به تاخیر بیفتد. مسیر بحرانی یه صورت مجموعه ای از فعالیتها که شناوری صفر دارند تعریف می شود.

 2-4 نمودار گانت (میله ای )   

   نمودار گانت یکی دیگر از ابزارهای برنامه ریزی وکنترل است . طراح این نمودار هنری گانت آمریکایی بوده است.   نقاط قوت نودار گانت عبارتند از : درک ودریافت آسان اطلاعات ازطریق نمودار 2- نمایش روشن وساده پیشرفت  3- تشخیص ساده تر شناوری فعالیتها . درعین حال این نمودار چند ضعف عمده ار که عبارتند از :                         

فصل سوم
  هدف کلی : آشنایی با مبانی مدیریت خرید و مباحث مربوط به آن                                   
3-1 مقدمه هرخریدار خردمندی به طور قطع در صدد حداکثر کردن مطلوبیت حاصل از خریدهایش می باشد و  تهیه نیازمندیها در بهترین زمان با بهترین کیفیت وقیمت ازجمله بهترین راهها می باشد .     3-2 اهداف بخش خرید : مهمترین اهداف این بخش را می توان به شرح زیر برشمرد                               1- حمایت از بخشهای عملیاتی سازمان 2- شناسایی وتعیین جایگزین مناسب برای کالاها
 3- برقراری ارتباطی مداوم ومناسب بافروشندگان وتامین کنندگان 4- برقراری هماهنگی با سایر بخشهای سازمان 5- کمک به بهبودتوسعه سیاستها با نازلترین هزینه وبالاترین کارایی 6- تربیت کارکنانی ماهر و شایسته در امر خرید7- به حداقل رساندن زیانهای ناشی از فساد . ازمد افتادگی . سرقت و ....  8- انجام خرید عاقلانه ورقابتی. 
 پنج اصل مورد توجه در خرید عاقلانه ورقابتی عبارتند از :1-کیفیت مناسب 2- مقدارمناسب 3- قیمت مناسب 4- منابع مناسب 5- زمان مناسب 

3-3 جدول ارتباطی بخش خرید با سایر قسمتهای سازمان                                    
3-4 مراحل کلی خرید : این مراحل را می توان به شرح زیربیان کرد :   

 1- برسی خصوصیات کالا 2- برسی قیمت وارزش 3- برسی منابع وتامین کننده کالا 4-مزاکره با فروشندگان کالا 5- انجام تشریفات وعقد قرارداد 6- برسی و تضمین کیفیت کالا 7- حمل وتحویل کالا .
3-5 انواع سیستمهای خرید :       

1-خریدهای برنامه ریزی شده وخریدهای اضطراری : خریدهای برنامه ریزی شده باتکمیل فرم اعلام نیازمندیها توسط درخواست کنندگان . تایید آنها وبازبینی انبار و اولویت بندی نبازها انجام می گردد ولی خرید های اضطراری یا موردی طی تشریفات خاصی ازمحل تنخواه انجام می گیرد.           
  2-خریدهای متمرکز و غیر متمرکز: انتخاب یکی از این دونوع خرید به خط مش وسیاست های شرکت مربوط می باشد.3-خریدهای جزئی . متوسط وعمده : خریدهای جزئی مبلغ کم وناچیز وخریدهای توسط ازمبلغ بالاتری برخودراراست ودر خریدهای عمده علاوه برتایید کارپرداز وبالاترین مقام سازمان ازطریق مناقصه انجام می شود.

 3-6 شناخت منابع عرضه کالا در مدیریت خرید : مهمترین روشهایی که جهت شناسایی منایع عرضه کالا وجود دارد به شرح زیر می باشد : 1-مراجه به سفارتخانه ها یااتاقهای بازرگانی کشور های خارجی مستقر در داخل کشور    2- مراجه به شرکتها در صورت عدم وجود شرکتهای خواص یا رقیب 3- برسی فهرستی از شرکتهایی که قبلا کالاهای موردنیاز شرکت را تامین می کردند 4- مراجعه به اتاق بازرگانی وتهیه لیستی از صادرو وارد کنندگان کالاهای موردنیاز 5- از طریق مراکز تهیه وتوزیع 6- ازطریق استعلام بهاء با استفاده از وسایل ارتباط جمعی مانند اینترنت و .....  
 3-7 مناقصه و مزایده : مناقصه عبارت است از اقدام برای خرید اجناس یا انجام خدمات با حداقل قیت پیشنهادی  توسط فروشندگان وعرضه کنندگان که شامل دونوع می باشد 1- مناقصه محدود 2-مناقصه اختیاری مزایده عبارت است از فروش کالا با اجناس اسقاط یا زائد به بالا ترین قیمت ممکن به خریداران
 3-8مذاکره : به معنی گفتوگو وچانه زنی جهت دستیابی به توافق در معاملات بازرگانی می باشد.

 مهمترین ویژگیهای لازم جهت موفقیت مذاکره عبارتند از : 1-علاقه مندی افراد مثبت بودن عملکردها و پشتکار کافی 2- انعطاف پذیری دوری از بلند پروازی و برخورداری از قدرت تصمیم گیری 3- صراحت گفتارو داشتن قاطعیت در موضوع 4- بکارگیری متقاعد کننده ترین جملات و قدرت تاثیر گذاری بر جلسه
 3-9 عقد قرارداد: متنی توافقی است که میان خریدار و فروشنده پس از انجام مذاکرات منعقد شده و وظایف هرکدام را مشخص میکند 0 مفاد قرارداد شامل موارد زیر است

1- مشخصات طرفین قرارداد .موضوع و مدت قرارداد

2- مبلغ قرارداد

3- مشخصات کالا

4- مبداء ومقصد

5- تحویل کالا

6- شرائط پرداخت

7-ضمانت نامه.       

فصل چهارم
4-1 مقدمه : امروزه مدیران موفق بهره وری و کیفیت را دوروی یک سکه می دانند یعنی تولید وارئه محصول            
با کیفیت شرط اول بقاء درکسب و کار است. 

  4-2 تعریف کیفیت : وقتی یک محصول از انتظارات ما پیش می افتد کیفیت آن مورد توجه قرار می گیرد .  کیفیت را می توان به این روش فرموله کرد
4-3 کنترل آماری فرایند : مهندسی کیفیت مجموعه ای از فعالیت های مهندسی . مدیریتی وعملیاتی است  که یک شرکت برای اطمینان از اینکه مشخصه های کیفی در حدود معینی قراردارند ازآن استفاده می کنند . این نوع کنترل از هفت ابزار قدرتمند برخوردار است که عبارتند از 

1- نمودار پارتو

2- نموار جریان فرایند

3- نموار علت ومعلول

4- برگه های کنترل

5- نموار ستونی 6- نمودار کنترل

7- نمودار پراکندگی                         
4-3 ایزو 9000 : درسال 1964 سازمان بین المللی استاندارد سازی (ایزو) با هدف ترویج وگسترش استانداردها جهت تسهیل تبادل کالاها وخدمات در سطح جهانی در ژنو تشکیل شد.         

  دستاورد ایزو با این شعارساده کاملا مشخص میشود ”آنچه را انجام می دهیم مستند کنیم وآنچه را مستند کرده ایم همیشه دقیق انجام دهیم ” 0 ایزو شامل پنج نوع استاندارد ایزو 9000 و9001 و9002 و9003 و 9004 است که فقط سه مورد 9001 و9002و9003 شامل اخذ گواهی نامه می شود و دو مورد دیگر جهت راهنمایی برای بهبود روشهاست .   

4-4 مدیریت فراگیر یا می تواند فنون اصلی مدیریت فعالیت های بهبود دهنده وابزارها  فنی را به صورت یکپارچه ومتحد تحت پوشش قراردهد. در پیاده سازی تی.کیو.ام باید بر شش مفهوم اصلی متمرکز شویم

.1- مدیریتی متعهد

2- تمرکز پایدار بر مشتریان

3- استفاده موثر و فراگیر از نیروی کار

4-بهبود مستمر درفرایندکار

5- رفتار مناسب با تامین کنندگان

6- استقرار سیستم سنجش عملکرد

  .4-5 فلسفه دمینگ : دمینگ براین باور بود که اگرکارکنان از دانش مناسب برخوردار باشند ومورد حمایت مدیریت قرار بگیرند می توانند اصلاحات لازم را انجام دهند. دکتر مینگ 14 اصل رابرای مدیریت بهبود کیفیت و بهره وری و موفقیت رقابتی ارائه نمود.

1- تعیین اهداف سازمان برای بهبود محصولات وخدمات 

2-پذیرفتن فلسفه جدید

3- درک هدف بازرسی 

4- پایان دادن به پاداشهای بازاریابی صرفا براساس قیمت

5- بهبود مستمر ومداوم سیستم

6- تعلیم رهبری

7- نهادینه کردن آموزش

8- برطرف کردن ترس و ایجاد اعتماد و فضای نو آوری

9- تشویق و گسترش آموزش

10- بهینه سازی فعالیتهای گروه

11-حذف شعار . نصیحتها وهدف های توخالی 12

- حذف سدهایی که مانع از  افتخار کارکنان به مهارتهایشان می شود

13 حذف سهمیه های کمی برای نیروی کار وحذف مدیریت برمبنای  هدف

14- اقدام برای ایجاد شرایط برای ایجاد

تحول ودگرگونی.                                                                       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Women management
فريبا زماني

چكيده: روابط خانوادگي، تحت تأثير پويايي نهادهاي اجتماعي، با تحول دائم روبه‌روست. با تحول شرايط زيستي و به تبع آن، بروز نيازهاي جديد، پيوسته نقش‌ها در حال تغييرند، به طوري كه از اعتبار نقش‌هاي سنتي روزبه‌روز بيشتر كاسته شده و موجبات دگرگوني آنها فراهم مي‌شود. همراه با تغييرات ساختاري جامعه و بر اثر تحولات زندگي خانوادگي، زن خانه‌دار در عين مسئوليت‌هاي متعارف خود، بيش از پيش، مجبور به كار در خارج از خانه شده است. در عين حال، اشتغال زن در سطح وسيع جامعه، به رغم تعهدات دوگانه‌اش الزاماً‌ به معني بردگي و استثمار او نيست و نبايد به چنين تحولي به ديده انكار نگريست؛ زيرا آثار مثبت مادي و معنوي اين اشتغال غالباً‌ علاوه بر وضع خود زن، كه ضمن كسب درآمد به استقلال و اعتبار اجتماعي بيشتري دست مي‌يابد، متوجه همسر و فرزندان او نيز مي‌شود. تأثير اجتماعي عمده اين تغيير، دگرگوني روال سنتي در نقش زنان و تقسيم كار درون خانواده است. هر چند كه، به رغم پذيرش وسيع اشتغال زنان از جانب طبقات متفاوت اجتماعي ايران، هنوز آن تغييرات فرهنگي كه لازمه هماهنگي ميان اشتغال زن و تقسيم وظايف و مسئوليت‌ها در خانواده است به طور كامل روي نداده است، بررسي روابط و مناسبات درون خانواده چنين نشان مي‌دهد كه با زير سؤال رفتن پاره‌اي از ارزش‌ها و هنجار‌هاي سنتي، نقش زن با تغييراتي روبه‌رو شده است و حاصل اين تغييرات بسط و توسعه زمينه فعاليت‌هاي اجتماعي اوست. رو آوردن زنان به اشتغال در خارج از كانون خانوادگي تأثيري بسزا در ابعاد هويت اجتماعي آنان داشته و اين امر، به نوبه خود، موجب افزايش اعتماد به‌نفس جامعه زنان شده است. احراز موقعيت اجتماعي بهتر با تأثيري كه از نظر شخصيتي به جا مي‌گذارد، تا حدودي، معضلات ناشي از اشتغال دوگانه را هموار ساخته است. البته نه تنها راه اين تحول هميشه هموار نيست، احتمال هم دارد كه در اثر تضاد ارزشي، در ايفاي نقش‌ها تعارضاتي پديد آيد. خطر بروز چنين حالتي بيشتر در مواقعي است كه فعاليت‌ شغلي زن با الگوي سنتي همخواني نداشته باشد. بويژه آنكه، در زندگي سنتي، با تقسيم كار براساس جنسيت، تحت هر شرايطي، اداره امور خانگي به عهده زن پنداشته مي‌شود و براساس همين ارزش‌هاي سنتي، فعاليت وي در خارج از خانه به معني تضعيف انسجام خانواده تلقي مي‌گردد. تفكيك مشاغل بر حسب جنسيت و پذيرفتن تفاوت در توانايي‌هاي زن و مرد طرز تفكري است كه در بيشتر مواقع بر ذهنيت خود زنان نيز اثر مي‌گذارد و موجب دامن زدن بر تعارضات موجود مي‌شود.

منبع : روزنامه همشهري،‌ يكشنبه 19 فروردين 1386، سال پانزدهم، شماره 4236، صفحه 23.كليدواژه : زن ؛ اشتغال ؛ كار
--------------------------------------------------------------------------------
روابط خانوادگي، تحت تأثير پويايي نهادهاي اجتماعي، با تحول دائم روبه‌روست. با تحول شرايط زيستي و به تبع آن، بروز نيازهاي جديد، پيوسته نقش‌ها در حال تغييرند، به طوري كه از اعتبار نقش‌هاي سنتي روزبه‌روز بيشتر كاسته شده و موجبات دگرگوني آنها فراهم مي‌شود.
همراه با تغييرات ساختاري جامعه و بر اثر تحولات زندگي خانوادگي، زن خانه‌دار در عين مسئوليت‌هاي متعارف خود، بيش از پيش، مجبور به كار در خارج از خانه شده است. در عين حال، اشتغال زن در سطح وسيع جامعه، به رغم تعهدات دوگانه‌اش الزاماً‌ به معني بردگي و استثمار او نيست و نبايد به چنين تحولي به ديده انكار نگريست؛ زيرا آثار مثبت مادي و معنوي اين اشتغال غالباً‌ علاوه بر وضع خود زن، كه ضمن كسب درآمد به استقلال و اعتبار اجتماعي بيشتري دست مي‌يابد، متوجه همسر و فرزندان او نيز مي‌شود.
تأثير اجتماعي عمده اين تغيير، دگرگوني روال سنتي در نقش زنان و تقسيم كار درون خانواده است. هر چند كه، به رغم پذيرش وسيع اشتغال زنان از جانب طبقات متفاوت اجتماعي ايران، هنوز آن تغييرات فرهنگي كه لازمه هماهنگي ميان اشتغال زن و تقسيم وظايف و مسئوليت‌ها در خانواده است به طور كامل روي نداده است، بررسي روابط و مناسبات درون خانواده چنين نشان مي‌دهد كه با زير سؤال رفتن پاره‌اي از ارزش‌ها و هنجار‌هاي سنتي، نقش زن با تغييراتي روبه‌رو شده است و حاصل اين تغييرات بسط و توسعه زمينه فعاليت‌هاي اجتماعي اوست.
رو آوردن زنان به اشتغال در خارج از كانون خانوادگي تأثيري بسزا در ابعاد هويت اجتماعي آنان داشته و اين امر، به نوبه خود، موجب افزايش اعتماد به‌نفس جامعه زنان شده است. احراز موقعيت اجتماعي بهتر با تأثيري كه از نظر شخصيتي به جا مي‌گذارد، تا حدودي، معضلات ناشي از اشتغال دوگانه را هموار ساخته است. البته نه تنها راه اين تحول هميشه هموار نيست، احتمال هم دارد كه در اثر تضاد ارزشي، در ايفاي نقش‌ها تعارضاتي پديد آيد.
خطر بروز چنين حالتي بيشتر در مواقعي است كه فعاليت‌ شغلي زن با الگوي سنتي همخواني نداشته باشد. بويژه آنكه، در زندگي سنتي، با تقسيم كار براساس جنسيت، تحت هر شرايطي، اداره امور خانگي به عهده زن پنداشته مي‌شود و براساس همين ارزش‌هاي سنتي، فعاليت وي در خارج از خانه به معني تضعيف انسجام خانواده تلقي مي‌گردد.
تفكيك مشاغل بر حسب جنسيت و پذيرفتن تفاوت در توانايي‌هاي زن و مرد طرز تفكري است كه در بيشتر مواقع بر ذهنيت خود زنان نيز اثر مي‌گذارد و موجب دامن زدن بر تعارضات موجود مي‌شود.
تحقيقات نشان داده است كه اشتغال مادران به تنهايي عامل تعيين‌كننده در روابط زناشويي و رشد و تربيت كودكان نيست، بلكه آنچه از اين حيث مهم است جو خانواده، نگرش‌ها و انتظارات‌ همسر و چگونگي استفاده از اوقات فراغت در امور خانه و خانواده است. مشاركت زنان در بازار كار تحت تأثير نظام ارزشي حاكم بر جامعه و ساختار فرهنگي خانواده‌هاست.
شواهد آماري موجود در كشورهاي جهان سوم حاكي از افزايش ميزان مشاركت زنان در مشاغل مربوط به آموزش و پرورش، پرستاري و خدمات است و نشان مي‌دهد كه اكثريت زنان تمايل دارند، پس از ازدواج، كار خود را ترك كنند.
مهمترين دليل اين امر عدم تمايل شوهر به همكاري با زن در امور خانه و در نتيجه ناتواني زن در انجام دادن همزمان وظايف خانه‌داري و شغلي است. به عبارت ديگر، زنان، پس از ازدواج، تمايل بيشتري به ترك شغل دارند مگر آنكه تحت فشارهاي شديد مالي باشند.
وجود فرزند در خانواده يكي ديگر از عواملي است كه اشتغال زنان را تحت تأثير قرار مي‌دهد. به بيان ديگر، بين ميزان اشتغال زنان و شمار فرزندان در خانواده نسبت معكوس وجود دارد؛ يعني هر چه شمار فرزندان بيشتر باشد، ميزان مشاركت زنان در بازار كار كمتر است. بدين قرار، علاوه بر عوامل مربوط به بازار كار، عوامل ديگري مربوط به خود زنان و خانواده آنان، در تصميم‌گيري براي اشتغال، مؤثر است. از جمله، عده فرزندان و درآمد خانواده، ميزان مزد و حقوق، همچنين تحصيلات زن، در تصميم‌گيري براي كار در خارج از خانه، نقش مهمي دارند.
مقايسه حوزه‌هاي اشتغال زنان و مردان در جامعه ايران نمودار آن است كه، به طور كلي، مشاغل اين دو گروه نوعاً‌ متفاوت است. اين تفاوت بعضاً‌ ناشي از تفاوت طبيعت دو جنس است. براي مثال، بخش عمده كادر آموزشي (آموزگاران و دبيران) را زنان تشكيل مي‌دهند. در مطالعات جامعه‌شناختي راجع به «اشتغال زن و خانواده در ايران» كار زن، به طور كلي، بيشتر با توجه به نقش‌هاي سنتي او در خانواده در نظر گرفته مي‌شود؛ به طوري كه، با وجود اشتغال زن در خارج از خانه، وظايف او در داخل خانه نمود بيشتري پيدا مي‌كند و «فشار مضاعف» ناشي از دوگانگي نقش احساس مي‌شود.
در اين تحقيقات، مسئوليت نگهداري و تربيت فرزندان و اداره امور خانه از جمله عواملي شمرده شده كه امكان دستيابي زنان به تخصص‌هاي بالا را محدود مي‌سازد و به دليل ناهماهنگي نقش‌هاي حرفه‌اي و خانوادگي زنان و خودداري شوهران از همكاري با آنان موجب بروز «تضاد نقش‌ها» مي‌گردد.
در مواردي كه جمع و تلفيق نقش‌ها ميسر باشد، كار و خانواده در نظر زن، اهميت يكسان پيدا مي‌كند و ايفاي هر دو نقش با موفقيت همراه و رضايت از شغل و ازدواج و خانواده در بالاترين حد مطلوب است و هيچ تعارضي در نقش‌ها ديده نمي‌شود.
تعارض نقش در خانواده از نگرش منفي شوهر به كار همسرش و تلقي سنتي او نسبت به نقش‌هاي مردانه و زنانه و در نتيجه، عدم حمايت دو جانبه و عدم مشاركت افراد خانواده در اجراي وظايف ناشي مي‌گردد. در چنين حالتي، زنان مجبورند شغل خود را ترك كنند. اما، چنانچه از اشتغال آنان حمايت شود و با مساعدت خانواده و تلفيق‌ نقش‌ها صورت پذيرد، به نظر مي‌رسد كه تعارضي پيش نيايد.
در واقع، واگذاري كار خانه به‌خصوص تربيت فرزندان به زن، حتي وقتي كه زن بيرون از خانه هم كار كند، در همه كشورها، اعم از صنعتي و در حال توسعه، ديده مي‌شود. مردان، معمولاً از زماني كه وارد بازار كار مي‌شوند تا هنگام بازنشستگي، شاغل باقي مي‌مانند و مشاركت آنان در بازار كار تابع تغييرات وضع زندگي‌شان نيست؛ در صورتي كه زنان، معمولاً در بازار كار، مشاركت منقطع دارند و مشاركت آنان تحت تأثير تغييرات زندگي از قبيل ازدواج، بچه‌دار شدن و شمار فرزندان است.
زناني كه فعاليت اقتصادي مستمر دارند معمولاً‌ يا تحصيلات عالي را گذرانده‌اند يا ازدواج نكرده‌اند و يا داراي فرزند نيستند و اغلب در مشاغلي مانند تدريس و پرستاري مشغول به كارند كه از سنخ نقش آنان در خانه است و جنبه مراقبتي- تربيتي دارد.
به علاوه، اين باور كه كار اصلي زنان خانه‌داري و بچه‌داري است، از طريق تبليغات مداوم و الگوها و فشارهاي اجتماعي و مطبوعات و مدارس به گونه‌اي در جامعه‌ رسوخ مي‌كند كه زنان و مردان خود را با آن تلفيق مي‌دهند و آنچنان رفتار مي‌كنند كه عرفاً‌ مقبول است.
شرايطي كه جامعه براي اشتغال زن در خارج از خانه قائل است، بيش از آنكه رضايت زن در آنها لحاظ شود، به منافع خانواده توجه دارد. رضايت شوهر و بي‌خلل ماندن امور مربوط به خانه و خانواده شرط اصلي اشتغال قلمداد مي‌شود. زن ايراني نيز پذيرش اشتغال را به شرط‌هايي مشروط مي‌سازد كه حل مسائل مربوط به خانه و نگهداري فرزندان از جمله آنهاست. لذا، وي به مشاغلي روي مي‌آورد كه وقت كمتري اشغال كند و انتظارات جامعه را نيز از حيث «مادر خوب» و «همسر خوب» بودن برآورد. به نظر مي‌رسد كه رو آوردن بيشتر زنان به مشاغلي چون تدريس به اين دليل است كه نيازهاي آنان در اين گونه مشاغل برآورده مي‌شود، و در نتيجه، رضايت شغلي بيشتري حاصل مي‌كنند.
بي‌گمان، اشتغال زنان به ايجاد تغيير در الگوهاي خانوادگي كمك مي‌كند و همين امر زمينه مساعدي را براي اشتغال زنان فراهم مي‌سازد. اشتغال زنان معلم داراي شوهر و فرزند، كه براي ايجاد تعادل ميان الزامات شغلي و نقش‌هاي همسري و مادري مدام در تلاش‌اند، اثر محسوسي در حيطه وظايف و روابط درون خانواده به جا مي‌گذارد و در مناسبات و نقش‌هاي اجتماعي آنان منعكس مي‌گردد.
به خصوص كه اين قشر از زنان شاغل، ضمن ايفاي مسئوليت تربيت و اجتماعي كردن فرزندان خود، وظيفه تربيت نسل جوان را بر عهده دارند. از اين رو، بررسي و شناخت چگونگي تأثير اشتغال زنان معلم در خانواده و در حيطه مسئوليت‌ها و وظايف اجتماعي آنان ضروري است.
نتايج تحقيق حاضر نشان مي‌دهد كه پسند و قبول جامعه از طريق خانواده و مدرسه و رسانه‌هاي گروهي توجه به اهداف فرهنگي را نهادينه ساخته است و زنان شغل معلمي را، بيشتر به دليل «علاقه به تدريس و ارتباط با بچه‌ها» و نقش‌هاي آموزشي- حمايتي مادرانه اختيار مي‌كنند.
به عبارت ديگر، تأثير اعتقادات و ارزش‌هاي حاكم بر جامعه بر افكار زنان اثر مي‌گذارد و محدوده فعاليت‌هاي اقتصادي آنان را مشخص مي‌كند. اكثريت قريب به اتفاق معلمان نظر همسرانشان را نسبت به شغل خود مساعد اعلام و دليل موافقت آنان را منزلت اين شغل در جامعه و «درك بهتر زنان معلم از مسائل و مشكلات خانواده» و نيز «مشاركت آنان در مخارج خانواده» عنوان كرده‌اند.
دليل منزلت اجتماعي شغل معلمي براي موافقت شوهر را بيشتر معلماني اظهار داشته‌اند كه همسرانشان داراي مشاغل علمي، فني و تخصصي بودند و دليل «درك بهتر مسائل و مشكلات خانواده» را معلماني كه شوهران فرهنگي داشته‌اند و سرانجام دليل «مشاركت در مخارج خانواده» را زنان معلمي كه شوهرانشان بيكار بوده‌اند.
دلايل عمده مخالفت همسران با اشتغال زنان معلم نيز، رسيدگي كمتر آنان به «امور خانه‌داري» و «امور فرزندان» گزارش شده است. اكثريت معلمان اظهار داشته‌اند كه اشتغال آنان در روابط با همسرانشان تأثير دارد و اين تأثير را مثبت ارزيابي مي‌كنند.
همچنين، بنا به اظهار زنان معلم جامعه مورد مطالعه، اكثريت قريب به اتفاق شوهران در امور مربوط به خانه با همسران خود مشاركت دارند و اين مشاركت بيشتر مربوط مي‌شود به خريد مايحتاج خانواده يعني كمكي كه زنان معلم از شوهرانشان انتظار دارند. به عبارت ديگر، همسران زنان معلم مهم‌ترين توقع آنان را برآورده مي‌سازند.
بر اساس نتايج تحقيق، مرداني كه با اشتغال همسران معلم خود موافق‌اند، در امور مربوط به خانه، مشاركت بيشتري دارند و همكاري آنان در امور مربوط به خانواده موجب مي‌شود كه زنان بار مسئوليت دوگانه در خانه و خارج از خانه را راحت‌تر تحمل كنند و كمتر دچار «احساس اجحاف» و «احساس فشار» شوند و در نتيجه، زوجين روابط بهتري با يكديگر پيدا كنند.
عامل ديگري كه براي سنجش رضايت‌مندي از زندگي زناشويي مطالعه شد رضايت زن شاغل از نحوه خرج كردن درآمد وي در خانواده است. تحقيقات نشان مي‌دهد كه هر گاه زن شاغل خود را به صرف درآمدش در مخارج خانواده ناگزير ببيند، اين امر در سازگاري زناشويي اثر منفي خواهد داشت. نتايج تحقيق حاضر حاكي از آن است كه اكثريت قريب به اتفاق معلمان «كل حقوق» يا «بخش قابل ملاحظه‌اي از حقوق» خود را صرف تأمين مخارج خانواده مي‌كنند.
مهم‌ترين انگيزه زنان معلم براي سهيم شدن در امور مالي خانواده «ميل و رضايت شخصي» و نيز «احساس مسئوليت در قبال خانواده» اعلام شده است و اين را بيشتر زنان معلمي ابراز داشته‌اند كه همسرانشان با اشتغال آنان موافق بوده‌اند. به نظر مي‌رسد كه توافق زوجين براي اشتغال زن موجب بهبود روابط آنان مي‌گردد و زنان را به مشاركت در امور اقتصادي خانواده راغب‌تر مي‌سازد.
تحقيق حاضر همچنين نشان مي‌دهد كه 77 درصد مادران، نظر فرزندانشان را نسبت به شغل خود مثبت دانسته‌اند و مهم‌ترين دليل رضايت فرزندان را برخورداري شغل معلمي از اعتبار و ارزش اجتماعي اعلام داشته‌اند. «درك بهتر مسائل و مشكلات فرزندان» و «كمك تحصيلي مؤثرتر به فرزندان» از ديگر دلايل اين رضايت‌مندي ذكر شده است. در عوض «حضور كمتر مادر در خانه» مهمترين دليل نارضايي فرزندان از اشتغال مادر شمرده شده است.
در خصوص رسيدگي به امور تحصيلي فرزندان، 65 درصد از معلمان خود را مسئول اين امر مهم ذكر كرده‌اند؛ 30 درصد آنان به اتفاق همسرانشان اين مسئوليت را بر عهده داشته‌اند و تنها 5/3 درصد شوهران، كه به مشاغل فرهنگي و در آموزش و پرورش اشتغال داشته‌اند، به تنهايي رسيدگي به امور تحصيلي فرزندان را متقبل بوده‌اند.
اكثريت قريب به اتفاق معلمان اثر اشتغال خود را بر فرزندانشان مثبت ارزيابي كرده‌اند و معتقدند كه فرزندان آنان، در مقايسه با فرزندان مادران غيرشاغل، از اعتماد به نفس و استقلال رأي بيشتري برخوردار بوده و در امور شخصي منضبط‌تر و مسئول‌ترند و در انجام دادن تكاليف درسي به خود متكي بوده و از پيشرفت تحصيلي قابل ملاحظه‌اي برخوردارند. فرزندان آنان، اعم از دختر و پسر، در امور شخصي و تحصيلي، ترجيحاً با مادر خود مشورت مي‌كنند و پدران به ندرت طرف مشورت فرزندان قرار مي‌گيرند.
نتايج تحقيق نشان مي‌دهد كه، در مورد اشتغال زنان، رضايت شوهر در رضايت فرزندان بي‌تأثير نيست و هر گاه شوهر از اشتغال زن ناراضي و روابط زوجين نامساعدتر باشد، فرزندان نيز از اشتغال مادرشان ناخشنود مي‌گردند.
مطالعات انجام شده در خصوص تأثير اشتغال زنان معلم بر خود آنان نشان مي‌دهد كه پذيرش مسئوليت در خارج از خانه روحيه و كارآيي زنان را تقويت مي‌كند و درجه هوشياري و خلاقيت آنان در تصميم‌گيري درباره مسائل خانوادگي افزايش مي‌يابد.
به عبارت ديگر، اشتغال موجب رشد شخصيت زنان مي‌شود، آنان را در نيل به تفاهم با ديگران تواناتر مي‌سازد، و حس همكاري و مشاركت در زندگي زناشويي را در آنان قوت مي‌بخشد.
در تحقيق حاضر، اكثريت قريب به اتفاق زنان معلم از شغل خود رضايت كامل داشته‌اند و دليل رضايت خاطر خود را «ايفاي نقش مؤثر در اجتماع» و «كسب منزلت اجتماعي» و «برخورداري از استقلال مالي» عنوان كرده‌اند. آنان احساس مي‌كنند كه به سبب نوع شغل‌شان، در خانواده و جامعه، از احترام بيشتري برخوردارند، نسبت به زنان غيرشاغل، «شأن اجتماعي بالاتر» و «ديدگاه اجتماعي وسيع‌تري» دارند و در مواجهه با مشكلات از ظرفيت بيشتري برخوردارند.
آنان «درك بهتر خانواده» و «مديريت بهتر خانه» را از مزاياي ديگر شغل خود در خانواده برشمرده‌اند. اكثريت قريب به اتفاق معلمان تأثير حرفه معلمي را بر خود مثبت ارزيابي كرده و «ايجاد حس اعتماد به نفس»، «استقلال رأي»، «مفيد بودن»، «خلاقيت» و «انعطاف‌پذيري» را از آثار اين حرفه دانسته‌اند.
آنان اظهار داشته‌اند كه غيبت خود در ساعاتي از روز در خانه را با تلاش و رسيدگي بيشتر به امور خانه جبران مي‌كنند و اوقات فراغت خود را نيز به خانواده اختصاص مي‌‌دهند و براي «رسيدگي به امور خانه و خانواده» اولويت قايل مي‌شوند.


*راهكار مديريت

 

aricle
مترجم: عليرضا يعسوبي 

نوشته: جان.س.هاموند، هوارد.ري.فا و رالف.ل.كيني - يكي‌ از مهمترين‌ و دشوارترين‌ كار هر مدير تصميم‌گيري‌ است‌ كه‌ گاهي‌ اوقات‌ تصميم‌هاي‌ بد مي‌توانند صدمات‌ غيرقابل‌ جبراني‌ به‌ بخش‌ تجارت‌ وارد آورند. اينكه‌ چرا افراد نمي‌توانند خود را از تصميم‌هاي‌ گذشته‌ رها كنند به‌اين‌ علت‌ است‌ كه‌ تمايل‌ ندارند اشتباه‌ خود را بپذيرند. مديران‌ بايد تشخيص‌ دهند كه‌ در دنياي‌ نامطمئن‌ كنوني‌ گاهي‌ اوقات‌ تصميم‌هاي‌ خوب‌ مي‌توانند نتايج‌ بد داشته‌ باشد.تاكيد بيش‌ از حد بر صحت‌ نظرات‌ خود مي‌تواند باعث‌ خطا در قضاوت‌ و در نتيجه‌ تصميم‌گيري‌ نامطلوب‌ شود.در هر گام‌ از فرآيند تصميم‌گيري، ادراكهاي‌ نادرست، انحرافها و دامهاي‌ تفكر مي‌توانند انتخابهايي‌ را كه‌ انجام‌ مي‌دهيم، تحت‌ تاثير قرار دهند.مديران‌ مي‌توانند نظمي‌ را در فرآيند تصميم‌گيري‌ خود پديد آورند كه‌ بتواند خطاهاي‌ فكري‌ را پيش‌ از اينكه‌ به‌ اشتباه‌ در قضاوت‌ بدل‌ شوند، آشكار كند.‌ ‌مهمترين‌ كار هر مدير تصميم‌گيري‌ است. اين‌ كار دشوارترين‌ و خطرناكترين‌ كار هر مدير نيز هست. گاهي‌ اوقات‌ تصميمهاي‌ بد مي‌توانند صدمات‌ غيرقابل‌ جبراني‌ به‌ يك‌ تجارت‌ وارد آورند. پس‌ تصميمهاي‌ بد از كجا مي‌آيند؟
‌ ‌در بسياري‌ از موارد مي‌توان‌ آنها را در فرايند تصميم‌گيري‌ رديابي‌ كرد- گزينه‌ها به‌روشني‌ تعريف‌ نشده‌اند، اطلاعات‌ صحيحي‌ جمع‌آوري‌ نشده‌ است، هزينه‌ها و مزايا به‌درستي‌ سنجيده‌ نشده‌اند. اما گاهي‌ اوقات‌ ريشه‌ اشتباه‌ نه‌ در فرايند تصميم‌گيري‌ بلكه‌ برعكس‌ در فكر تصميم‌گيرنده‌ است. شيوه‌ تفكر بشر مي‌تواند به‌ تصميم‌گيريها آسيب‌ برساند.
‌ ‌پژوهشگران‌ نيم‌ قرن‌ است‌ كه‌ عملكرد مغز ما را در تصميم‌گيري‌ مطالعه‌ مي‌كنند. اين‌ پژوهشها چه‌ آزمايشگاهي‌ و چه‌ ميداني‌ آشكار كرده‌اند كه‌ ما از رويه‌هاي‌ تكراري‌ يكنواخت‌ (ROUTINES) براي‌ غلبه‌ بر پيچيدگيهاي‌ ذاتي‌ بيشتر تصميم‌گيريها استفاده‌ مي‌كنيم. اين‌ رويه‌هاي‌ تكراري‌ يكنواخت‌ با نام‌ شيوه‌هاي‌ ابتكاري‌(HEURISTIC) شناسايي‌ مي‌شوند و در بيشتر موقعيتها به‌خوبي‌ به‌ ما خدمت‌ مي‌كنند. براي‌ مثال، در تخمين‌ مسافت، فكر ما مكرراً‌ بر يك‌ شيوه‌ ابتكاري‌ تكيه‌ مي‌كند. اين‌ شيوه، شفافيت‌ را با فاصله‌ متعادل‌ مي‌گرداند. هرچه‌ يك‌ شئي‌ واضح‌تر به‌نظر برسد، ما مي‌پنداريم‌ كه‌ نزديكتر است‌ و هرچه‌ كدرتر به‌ نظر آيد فرض‌ مي‌كنيم‌ كه‌ بايد دورتر باشد. اين‌ ميانبر ساده‌ ذهني‌ به‌ ما كمك‌ مي‌كند تا جريان‌ پيوسته‌ تخمين‌ مسافت‌ لازم‌ براي‌ جهت‌يابي‌ در دنيا را انجام‌ دهيم.
‌ ‌بااين‌ حال، مثل‌ بيشتر شيوه‌هاي‌ ابتكاري، اين‌ قاعده‌ هم‌ مصون‌ از اشتباه‌ نيست. در روزهايي‌ كه‌ غبار آلوده‌تر از روزهاي‌ عادي‌ باشند چشم‌ ما به‌ فكر ما كلك‌ مي‌زند. به‌ شكلي‌ كه‌ تصور مي‌كنيم‌ اجسام‌ بسيار دورتر از واقع‌ قرار دارند. از آنجا كه‌ انحرافهاي‌ حاصله‌ مخاطرات‌ اندكي‌ دربر دارند مي‌توانيم‌ با ايمني‌ خاطر از آنها چشم‌پوشي‌ كنيم. اگرچه، براي‌ خلبانهاي‌ هواپيماها چنين‌ انحرافي‌ مي‌تواند مصيبت‌بار باشد. به‌اين‌ علت‌ است‌ كه‌ خلبانها براي‌ استفاده‌ از سنجش‌ ذهني‌ مسافت‌ علاوه‌ بر قدرت‌ ديد خودشان، آموزش‌ مي‌بينند.
‌ ‌پژوهشگران‌ مجموعه‌هايي‌ كلي‌ از اين‌ معايب‌ را در شيوه‌ تفكر ما به‌ هنگام‌ تصميم‌گيري‌ مشخص‌ كرده‌اند. برخي‌ از آنها مانند شيوه‌ ابتكاري‌ شفافيت‌ در معرض‌ سوء ادراكهاي‌ حسي‌ هستند. برخي‌ آنها حالت‌ يك‌ گرايش‌ را به‌خود مي‌گيرند. عده‌اي‌ ديگر از آنها به‌سادگي‌ به‌صورت‌ بي‌نظمي‌هاي‌ غيرمنطقي‌ در تفكر ما ظاهر مي‌شوند. آنچه‌ تمام‌ اين‌ دامها را خطرناكتر مي‌كند ناپيدابودن‌ آنهاست. زيرا آنها به‌صورت‌ سخت‌افزاري‌ در فرايند تفكر ما قرار گرفته‌اند و حتي‌ هنگامي‌ كه‌ دقيقاً‌ داخل‌ آنها گرفتار مي‌شويم، از تشخيص‌دادن‌ آنها ناتوان‌ هستيم.
‌ ‌براي‌ مديران‌ كه‌ موفقيت‌ آنها به‌خصوص‌ به‌ بسياري‌ از تصميم‌گيريهاي‌ روزمره‌ يا تصميمهايي‌ كه‌ بر آنها توافق‌ مي‌كنند بستگي‌ دارد، اين‌ دامهاي‌ روانشناختي‌ خطرناك‌ هستند. اين‌ دامها مي‌توانند موارد بسياري‌ مانند توسعه‌ محصولات‌ جديد، تملك‌ داراييها و خروج‌ از بازار براي‌ برنامه‌ريزيهاي‌ آينده‌ را تحليل‌ ببرند. در هر حال، هيچكس‌ نمي‌تواند فكرش‌ را از اين‌ نقايص‌ دروني‌ برهاند اما ما مي‌توانيم‌ سرمشق‌ خلبانها را دنبال‌ كنيم‌ و بياموزيم‌ كه‌ چگونه‌ اين‌ دامها را بشناسيم‌ و آنها را جبران‌ كنيم.
‌ ‌در اين‌ مقاله‌ تعدادي‌ از اين‌ دامها كه‌ از نظر روانشناختي‌ به‌خوبي‌ شناخته‌ شده‌اند و خصوصاً‌ بر تصميمهاي‌ تجاري‌ اثر منفي‌ مي‌گذارند را آزمون‌ مي‌كنيم. علاوه‌ بر مرور علل‌ و نمودهاي‌ اين‌ دامها، برخي‌ شيوه‌هاي‌ ويژه‌ را ارايه‌ مي‌كنيم‌ كه‌ مديران‌ مي‌توانند به‌وسيله‌ آنها از خود در برابر اين‌ دامها محافظت‌ كنند. بايد به‌خاطر داشته‌ باشيم‌ كه‌ هميشه‌ آگاهي‌ بهترين‌ دفاع‌ است. مديراني‌ كه‌ سعي‌ مي‌كنند خود را با اين‌ دامها آشنا كنند و حالتهاي‌ متنوعي‌ را كه‌ اين‌ دامها به‌خود مي‌گيرند، بشناسند، بهتر مي‌توانند به‌درستي‌ تصميمهايي‌ كه‌ مي‌گيرند اطمينان‌ داشته‌ باشند و مطمئن‌ باشند كه‌ توصيه‌هاي‌ ارايه‌ شده‌ به‌وسيله‌ زيردستان‌ يا همكاران‌ آنها قابل‌ اعتماد هستند.

دام‌ لنگرشدن‌THE ANCHORING TRAP) )
‌ ‌شما چگونه‌ به‌ اين‌ دو پرسش‌ پاسخ‌ مي‌دهيد؟O آيا جمعيت‌ تركيه‌ بيش‌ از 35 ميليون‌ نفر است؟O بهترين‌ تخمين‌ شما از جمعيت‌ تركيه‌ چيست؟
‌ ‌اگر مثل‌ بيشتر مردم‌ باشيد رقم‌ 35 ميليون‌ كه‌ در پرسش‌ نخست‌ بيان‌ شد (رقمي‌ كه‌ به‌صورت‌ دلخواه‌ انتخاب‌ گرديده‌ است) پاسخ‌ شما به‌ پرسش‌ دوم‌ را تحت‌تاثير قرار داده‌ است. طي‌ سالها ما بسياري‌ از چنين‌ پرسشهايي‌ را براي‌ افراد بسياري‌ مطرح‌ كرده‌ايم. در نيمي‌ از موارد در پرسش‌ نخست‌ از رقم‌ 35 ميليون‌ و در نيم‌ ديگر از موارد از رقم‌ 100 ميليون‌ استفاده‌ كرديم. بدون‌ هيچ‌ اشتباهي، وقتي‌ كه‌ از تخمين‌ بزرگتر در نخستين‌ پرسش‌ استفاده‌ شد، پاسخ‌ به‌ پرسش‌ دوم‌ چندين‌ ميليون‌ افزايش‌ يافت. اين‌ آزمون‌ ساده‌ يك‌ پديده‌ عام‌ و اغلب‌ مضر ذهني‌ را بيان‌ مي‌كند كه‌ با نام‌ لنگرشدن‌ يا قلاب‌ شدن‌ شناخته‌ مي‌شود. هنگام‌ تمركز بر يك‌ تصميم، فكر ما به‌ اطلاعات‌ اوليه‌اي‌ كه‌ دريافت‌ مي‌كند وزن‌ نامتناسبي‌ مي‌دهد. آثار ارزيابي‌هاي‌ اوليه‌ يا داده‌هاي‌ نخستين، افكار و قضاوتهاي‌ بعدي‌ ما را به‌ قلاب‌ مي‌اندازند.
‌ ‌لنگرهاي‌ فكري‌ شكلهاي‌ بسياري‌ به‌ خود مي‌گيرند. آنها مي‌توانند به‌ سادگي‌ و بدون‌ هيچ‌ منظوري‌ به‌شكل‌ نكاتي‌ كه‌ به‌وسيله‌ يك‌ همكار مطرح‌ مي‌گردد يا در گزارشهاي‌ آماري‌ موجود در روزنامه‌هاي‌ صبح، به‌كار مي‌روند ظاهر شوند. آنها مي‌توانند به‌صورت‌ كليشه‌ موذيانه‌اي‌ از رنگ‌ پوست، لهجه‌ يا لباس‌ يك‌ نفر باشند. در دنياي‌ تجارت‌ يكي‌ از رايج‌ترين‌ انواع‌ لنگرها، وقايع‌ گذشته‌ يا روندها هستند. بازاريابي‌ كه‌ مي‌كوشد فروش‌ محصول‌ را براي‌ سال‌ آينده‌ تخمين‌ بزند، اغلب‌ اين‌ كار را با توجه‌ به‌ حجم‌ فروش‌ سالهاي‌ قبل‌ انجام‌ مي‌دهد. بنابراين‌ اعداد قديمي‌ محوري‌ مي‌شوند كه‌ بازارياب‌ بر پايه‌ آنها ساير عوامل‌ را تعديل‌ مي‌كند. مادامي‌ كه‌ اين‌ نگرش‌ تخمينهاي‌ عقلايي‌ و صحيحي‌ را فراهم‌ آورد باعث‌ مي‌شود به‌ وقايع‌ گذشته‌ اهميت‌ بسيار زيادي‌ داده‌ شود و ساير عوامل‌ مورد توجه‌ قرار نگيرند. در سازمانهايي‌ كه‌ تغييرات‌ سريع‌ در محيط‌ بازار ويژگي‌ آنها به‌شمار مي‌رود، لنگرهاي‌ تاريخي‌ مي‌توانند به‌ برآوردهاي‌ ضعيف‌ و در نتيجه‌ انتخابهاي‌ نادرست‌ منجر شوند. از آنجا كه‌ لنگرها مي‌توانند شرايط‌ اخذ تصميم‌ را معين‌ كنند، مذاكره‌كنندگان‌ دانا از آنها به‌عنوان‌ تاكتيك‌ چانه‌زني‌ استفاده‌ مي‌كنند. به‌ تجربه‌ يك‌ شركت‌ مشاوره‌اي‌ توجه‌ كنيد، اين‌ شركت‌ در جستجوي‌ يك‌ دفتر جديد در سانفرانسيسكو بود. شركاي‌ شركت‌ همراه‌ با يك‌ دلال‌ املاك‌ تجاري، ساختماني‌ را انتخاب‌ كردند كه‌ تمامي‌ نيازهاي‌ آنها را برآورده‌ مي‌كرد. آنها با صاحبان‌ ساختمان‌ ملاقاتي‌ را ترتيب‌ دادند. صاحبان‌ ساختمان‌ جلسه‌ را با تبيين‌ قرارداد پيشنهادي‌ آغاز كردند. براساس‌ اين‌ قرارداد مبناي‌ هزينه‌ ماهيانه‌ 5،2 دلار براي‌ هر فوت‌ مربع‌ محاسبه‌ شد و قيمت‌ ساليانه‌ براساس‌ نرخ‌ تورم‌ افزايش‌ مي‌يافت. تمامي‌ هزينه‌ بهبود دكوراسيون‌ داخلي‌ به‌ عهده‌ مستاجر مي‌بود و براي‌ تمديد قرارداد به‌مدت‌ ده‌ سال‌ اضافه‌تر با همان‌ شرايط‌ براي‌ مستاجر حق‌ انتخاب‌ قايل‌ شدند. اگرچه‌ در اين‌ قرارداد قيمت‌ در بالاترين‌ حد نرخهاي‌ رايج‌ بازار بود، اما مشاوران‌ پيشنهاد ميانه‌اي‌ را ارايه‌ كردند. آنها قيمتي‌ در حد متوسط‌ بازار پيشنهاد و از مالك‌ تقاضا كردند كه‌ در هزينه‌هاي‌ بازسازي‌ شريك‌ شود، اما همه‌ شرايط‌ ديگر را پذيرفتند. اين‌ مشاوران‌ مي‌توانستند بسيار بيشتر در پيشنهاد متقابل‌ خود جسور و خلاق‌ باشند. مثلاً، قيمت‌ را به‌ حد پايين‌ بازار كاهش‌ دهند، افزايش‌ نرخها را به‌ جاي‌ يك‌سال، دوساله‌ كنند، نرخ‌ افزايش‌ هزينه‌ها را كنترل‌ كنند، شرايط‌ متفاوتي‌ را براي‌ اجاره‌ تعيين‌ كنند و مواردي‌ از اين‌ دست. اما تفكر آنها به‌وسيله‌ پيشنهاد اوليه‌ مالك‌ هدايت‌ مي‌شد. اين‌ مشاوران‌ در دام‌ لنگرشدگي‌ افتاده‌ بودند و در نتيجه‌ در پايان‌ رقم‌ خيلي‌ بيشتري‌ را براي‌ آن‌ فضا قبول‌ كردند.

چه‌ مي‌توان‌ كرد؟
‌ ‌اثر لنگرها بر تصميم‌گيري‌ در هزاران‌ تجربه‌ ثبت‌ شده‌ است. اين‌ لنگرها نه‌تنها تصميمهاي‌ مديران‌ بلكه‌ تصميمهاي‌ حسابدارن، مهندسان، بانكداران، حقوقدانان، مشاوران‌ و تحليلگران‌ بورس‌ را نيز تحت‌ تاثير قرار مي‌دهند. هيچ‌كس‌ نمي‌تواند از نفوذ آنها جلوگيري‌ كند، اما مديراني‌ كه‌ از خطر لنگرها آگاه‌ هستند مي‌توانند اثر آنها را به‌وسيله‌ تكنيك‌هاي‌ زير كاهش‌ دهند:

دام‌ وضعيت‌ موجودTHE STATUS-QUO ) TRAP)
 ‌ما باور داريم‌ كه‌ تصميم‌گيريهايمان‌ را به‌صورت‌ عقلايي‌ و عيني‌ انجام‌ مي‌دهيم. اما حقيقت‌ اينست‌ كه‌ همه‌ ما انحرافهايي‌ داريم‌ و اين‌ انحرافها انتخابهاي‌ ما را تحت‌ تاثير قرار مي‌دهند. براي‌ نمونه، تصميم‌گيرندگان‌ انحرافي‌ قوي‌ را در جهت‌ شقوقي‌ نشان‌ مي‌دهند كه‌ وضعيت‌ موجود را پايدار مي‌كند. در مقياس‌ وسيع، مي‌توانيم‌ اين‌ تمايل‌ را هروقت‌ كه‌ محصولات‌ انقلابي‌ ارايه‌ مي‌شوند، ببينيم. نخستين‌ اتومبيل‌ها كه‌ بسيار شبيه‌ درشكه‌ به‌نظر مي‌آمدند و جايگزين‌ درشكه‌ شدند از روي‌ شباهت‌ «درشكه‌ بدون‌ اسب» ناميده‌ مي‌شدند. اولين‌ روزنامه‌ الكترونيكي‌ كه‌ بر روي‌ شبكه‌ وب‌ پديد آمد بسيار شبيه‌ انواع‌ چاپي‌ پيشين‌ خود بود.
در يك‌ مقياس‌ آشناتر، مي‌توان‌ گفت: ممكن‌ است‌ شما به‌علت‌ چنين‌ انحرافي‌ در تصميمهاي‌ مالي‌ مربوط‌ به‌ خودتان‌ شكست‌ خورده‌ باشيد. براي‌ نمونه، گاهي‌ افراد سهامي‌ را به‌ ارث‌ مي‌برند كه‌ خودشان‌ آنها را نخريده‌اند. اگرچه‌ اين‌ يك‌ نمونه‌ بسيار صريح‌ است، اما اگر پيشنهادي‌ ارزان‌ براي‌ فروش‌ اين‌ سهام‌ و صرف‌ پول‌ آنها براي‌ يك‌ سرمايه‌گذاري‌ متفاوت‌ شود، تعدادي‌ آنها را نمي‌فروشند. آنها وضعيت‌ موجود را رضايت‌بخش‌ يافته‌اند و از صحبت‌ كردن‌ در مورد اعمالي‌ كه‌ اين‌ وضعيت‌ را برهم‌ مي‌زند پرهيز مي‌كنند. آنها مي‌گويند ممكن‌ است‌ بعداً‌ در اين‌ مورد فكر كنم‌ اما بعداً‌ هميشه‌ به‌صورت‌ «هرگز» در مي‌آيد.
دام‌ وضعيت‌ موجود در عمق‌ وضعيت‌ رواني‌ ما ريشه‌ دارد يعني‌ در تمايل‌ ما براي‌ حفظ‌ خودمان‌ از صدمه، برهم‌ زدن‌ وضعيت‌ موجود به‌ معني‌ اقدام‌ به‌ عمل‌ است‌ و هنگامي‌ كه‌ عملي‌ انجام‌ مي‌دهيم‌ مسئوليت‌ مي‌پذيريم. بنابراين‌ راه‌ را براي‌ انتخاب‌ و پشيماني‌ مي‌گشاييم. غيرمنتظره‌ نيست‌ كه‌ ما به‌طور طبيعي‌ به‌دنبال‌ دلايلي‌ باشيم‌ تا كاري‌ انجام‌ ندهيم. در بيشتر موارد تكيه‌كردن‌ به‌ وضعيت‌ موجود حالت‌ ايمن‌تر است‌ چرا كه‌ اين‌ كار فشار رواني‌ كمتري‌ دربر دارد. آزمونهاي‌ بسيار كشش‌ آهنربايي‌ وضعيت‌ موجود را نشان‌ داده‌اند. در يكي‌ از اين‌ آزمايشها به‌ دو گروه‌ از افرادي‌ كه‌ به‌صورت‌ تصادفي‌ گزينش‌ شده‌ بودند دو هديه‌ باارزشي‌ نسبتاً‌ يكسان‌ داده‌ شد. نيمي‌ از آنها يك‌ نوشابه‌ خنك‌ و نيم‌ ديگر يك‌ شكلات‌ سوئيسي‌ دريافت‌ كردند. سپس‌ به‌ آنها گفته‌ شد كه‌ مي‌توانند هديه‌ خود را با هديه‌ فرد ديگري‌ تعويض‌ كنند. اگرچه‌ ممكن‌ است‌ شما انتظار داشته‌ باشيد تقريباً‌ نيمي‌ از افراد بخواهند هديه‌ خود را تعويض‌ نمايند اما نه‌تنها يك‌دهم‌ آنها عملاً‌ اين‌ كار را انجام‌ دادند. وضعيت‌ موجود حتي‌ اگر به‌صورت‌ اختياري‌ و تنها چنددقيقه‌ پيش‌ پابرجا شده‌ باشد باز هم‌ قدرت‌ خود را تحميل‌ مي‌كند.
‌ساير آزمايشها نشان‌ داده‌اند كه‌ هرچه‌ انتخابهاي‌ بيشتري‌ به‌ شما داده‌ شود وضعيت‌ موجود فشار بيشتري‌ دربر خواهد داشت. براي‌ مثال، وقتي‌ افراد به‌جاي‌ يك‌ انتخاب‌ دو انتخاب‌ داشته‌ باشند، يعني: دو گزينه‌A وB به‌جاي‌ تنها يك‌ گزينه‌A ، وضعيت‌ موجود را برمي‌گزينند. چرا؟ انتخاب‌ ميان‌A وB نيازمند تلاش‌ بيشتري‌ است. انتخاب‌ وضع‌ موجود اين‌ تلاش‌ را منتفي‌ مي‌كند.
در دنياي‌ تجارت‌ يعني‌ جايي‌ كه‌ گناه‌ انجام‌دادن‌ كاري‌ به‌شدت‌ بيش‌ از دست‌ روي‌ دست‌گذاشتن‌ باعث‌ پشيماني‌ مي‌شود، وضعيت‌ موجود كشش‌ بسيار قويتري‌ دارد. براي‌ نمونه، بسياري‌ از ادغامهاي‌ تجاري‌MERGERS متلاشي‌ مي‌شوند چرا كه‌ شركت‌ مالك‌ از دست‌زدن‌ به‌ اقدامات‌ سريع‌ براي‌ اعمال‌ ساختار مديريتي‌ مناسبتر و جديد در شركت‌ تملك‌شده‌ اجتناب‌ مي‌كند.
‌«بياييد وضعيت‌ را برهم‌ نزنيم»، «بياييد قايقها را سوراخ‌ نكنيم» اين‌ نوع‌ استدلالها پيش‌ مي‌برند. «بياييد تا وقتي‌ كه‌ شرايط‌ تثبيت‌ شود منتظر شويم» اما همين‌طور كه‌ زمان‌ مي‌گذرد، ساختار موجود بيشتر تثبيت‌ مي‌شود و تغييردادن‌ آن‌ مشكل‌تر مي‌گردد نه‌ آسانتر. با ناتواني‌ در استفاده‌ از موقعيت‌ در زماني‌ كه‌ امكان‌ تغييرات‌ وجود داشته‌ باشد، مديريت‌ خود را در وضعيت‌ موجود درمانده‌ مي‌بيند.

چه‌ مي‌توان‌ كرد؟
‌ ‌پيش‌ از هر چيز در هر تصميمي‌ حفظ‌ وضعيت‌ موجود مي‌تواند در حقيقت‌ بهترين‌ گزينه‌ باشد. اما شما نمي‌خواهيد تنها به‌ اين‌ علت‌ كه‌ اين‌ گزينه‌ راحت‌تر است‌ آن‌را برگزينيد. بنابراين‌ با آگاه‌شدن‌ از دام‌ وضعيت‌ موجود مي‌توانيد از اين‌ تكنيك‌ها براي‌ كاهش‌ فشار آن‌ استفاده‌ كنيد:
دام‌ هزينه‌هاي‌ غيرقابل‌ جبران‌
‌يكي‌ ديگر از انحرافهاي‌ ژرف‌ ما انتخاب‌ به‌شيوه‌اي‌ است‌ كه‌ انتخابهاي‌ گذشته‌ ما را توجيه‌ مي‌كند، حتي‌ وقتي‌ كه‌ انتخابهاي‌ گذشته‌ ديگر معتبر به‌نظر نمي‌آيند. بيشتر ما در اين‌ دام‌ افتاده‌ايم. براي‌ مثال‌ ممكن‌ است‌ كه‌ ما فروش‌ سهام‌ با سرمايه‌گذاري‌ مشترك‌ و با تحمل‌ ضرر به‌منظور انجام‌ يك‌ سرمايه‌گذاري‌ جالبتر را رد كرده‌ باشيم. ممكن‌ است‌ كه‌ براي‌ بهبود عملكرد يك‌ كارمند بي‌نهايت‌ تلاش‌ كنيم‌ در حالي‌ كه‌ مي‌دانيم‌ كه‌ نمي‌بايست‌ او را از اول‌ استخدام‌ مي‌كرديم. تصميمهاي‌ گذشته‌ ما به‌صورتي‌ در مي‌آيند كه‌ در اصطلاح‌ اقتصادي‌ «هزينه‌هاي‌ غيرقابل‌ جبران» ناميده‌ مي‌شوند. يعني‌ سرمايه‌گذاريهاي‌ قديمي‌ زماني‌ و پولي‌ كه‌ در حال‌ حاضر غير قابل‌ بازيابي‌ هستند. به‌طور منطقي‌ مي‌دانيم‌ كه‌ هزينه‌هاي‌ غيرقابل‌ جبران‌ به‌ تصميمهاي‌ موجود ارتباطي‌ ندارند اما به‌هرحال‌ آنها در فكر ما زمزمه‌ مي‌كنند و ما را به‌ گرفتن‌ تصميمهاي‌ نامناسب‌ رهنمون‌ مي‌شوند.
‌ ‌چرا افراد نمي‌توانند خود را از تصميمهاي‌ گذشته‌ رها كنند؟ در بسياري‌ از مواقع‌ اين‌ پديده‌ به‌ اين‌ علت‌ است‌ كه‌ افراد آگاهانه‌ نسبت‌ به‌ پذيرفتن‌ اشتباه‌ خود تمايل‌ ندارند. آگاه‌شدن‌ از يك‌ تصميم‌ ضعيف‌ در زندگي‌ شخصي‌ مي‌تواند يك‌ موضوع‌ كاملاً‌ خصوصي‌ باشد و تنها اعتماد به‌نفس‌ يك‌ نفر را در برمي‌گيرد. اما در دنياي‌ تجارت‌ يك‌ تصميم‌ بد اغلب‌ يك‌ موضوع‌ بسيار كلي‌ است‌ كه‌ باعث‌ بحثهاي‌ انتقادي‌ از سوي‌ همكاران‌ يا مديران‌ مي‌گردد. اگر شما كارمند ضعيفي‌ را كه‌ خود استخدام‌ كرده‌ايد اخراج‌ كنيد، قضاوت‌ عمومي‌ را مبني‌ بر ضعف‌ خود پذيرفته‌ايد. از نظر رواني‌ به‌نظر ايمن‌تر است‌ كه‌ به‌ او اجازه‌ دهيم‌ باقي‌ بماند اگرچه، اين‌ انتخاب‌ فقط‌ باعث‌ افزايش‌ اشتباهات‌ شود.
‌ ‌انحراف‌ هزينه‌هاي‌ غيرقابل‌ جبران‌ در بانكداري‌ يعني‌ جايي‌ كه‌ مي‌تواند بويژه‌ پيامدهاي‌ شومي‌ را داشته‌ باشد رواج‌ نگران‌كننده‌اي‌ داشته‌ است. وقتي‌ كه‌ يك‌ شركت‌ مقروض‌ با مشكل‌ روبرو مي‌شود يك‌ وام‌دهنده‌ اغلب‌ ذخاير مالي‌ اضافي‌ را به‌ اميد بهبود وضعيت‌ آن‌ شركت‌ عرضه‌ مي‌كند. اگر اين‌ شركت‌ شانس‌ خوبي‌ براي‌ بازگشت‌ داشته‌ باشد، اين‌ كار يك‌ سرمايه‌گذاري‌ عاقلانه‌ است. در غيراين‌ صورت، اين‌ كار ريختن‌ پول‌ خوب‌ به‌ پاي‌ جنس‌ بد است.
براي‌ نمونه، يكي‌ از ما براي‌ بهبود وضعيت‌ يك‌ بانك‌ مهم‌ آمريكايي‌ پس‌ از اينكه‌ آن‌ بانك‌ وامهاي‌ نامناسبي‌ به‌ تجار خارجي‌ پرداخت‌ كرد، كمك‌ كرد. ما دريافتيم‌ كه‌ مسئولين‌ بانكي‌ كه‌ پديدآورنده‌ مشكل‌ وام‌ اوليه‌ بودند علاقه‌ بسياري‌ به‌ گسترش‌ منابع‌ اضافي‌ داشتند. در بسياري‌ موارد پس‌ از رسيدگي‌ به‌ حساب‌ وام‌ اوليه، استراتژي‌ اوليه‌ بانكداران‌ و وام‌دهندگان‌ با شكست‌ به‌پايان‌ مي‌رسد. هراندازه‌ كه‌ آنها به‌ دام‌ تعهد به‌ وام‌ افتادند، آگاهانه‌ يا ناآگاهانه‌ تلاش‌ مي‌كردند تا از تصميمهاي‌ پيشين‌ و نقايص‌ خود پشتيباني‌ كنند. آنان‌ قرباني‌ انحراف‌ هزينه‌هاي‌ غيرقابل‌ جبران‌ شدند. سرانجام، بانك‌ مسئله‌ را با تعيين‌ سياستي‌ حل‌ كرد كه‌ مستلزم‌ تخصيص‌ فوري‌ وام‌ به‌ بانكدار ديگري‌ بود. بانكدار جديد مي‌توانست‌ نگاه‌ تازه‌ و غيرمنحرفي‌ به‌ شايستگي‌ وام‌گيرنده‌ براي‌ ارايه‌ وجوه‌ اضافي‌ داشته‌ باشد.
‌ ‌گاهي‌ اوقات‌ فرهنگ‌ يك‌ شركت‌ دام‌ هزينه‌هاي‌ غيرقابل‌ جبران‌ را تقويت‌ مي‌كند. اگر جريمه‌ تصميم‌گيريهايي‌ كه‌ منجر به‌ نتايج‌ نامطلوب‌ مي‌شوند خيلي‌ سنگين‌ باشد، مديران‌ را ترغيب‌ مي‌كند تا پروژه‌هاي‌ شكست‌ خورده‌ را تا بي‌نهايت‌ و بااين‌ اميد بيهوده‌ ادامه‌ دهند كه‌ بتوانند آنها را به‌ موفقيت‌ بدل‌ كنند. مديران‌ بايد تشخيص‌ دهند كه‌ در دنياي‌ نامطمئن، يعني‌ جايي‌ كه‌ وقايع‌ غيرقابل‌ پيش‌بيني‌ رايج‌ هستند گاهي‌ اوقات‌ تصميمهاي‌ خوب‌ مي‌توانند به‌ نتايج‌ بد بينجامند. مديران‌ با آگاهي‌ از اينكه‌ برخي‌ ايده‌هاي‌ خوب‌ با شكست‌ به‌پايان‌ مي‌رسند افراد را تشويق‌ مي‌كنند كه‌ با قطع‌كردن‌ ريشه‌ شكستهايشان‌ مانع‌ رشد آنها شوند.

چه‌ بايد كرد؟
ما هميشه‌ و براي‌ همه‌ تصميمها نياز داريم‌ با تلاشي‌ آگاهانه، هرگونه‌ هزينه‌ غيرقابل‌ جبران، خواه‌ رواني‌ خواه‌ اقتصادي، كه‌ تفكر ما را در مورد انتخابهاي‌ موجود تيره‌ مي‌كند، كنار بگذاريم. تكنيكهاي‌ زير را آزمايش‌ كنيد:
دام‌ شواهد تاييدكننده‌
‌تصور كنيد كه‌ شما مديرعامل‌ يك‌ شركت‌ موفق‌ توليدي‌ متوسط‌ آمريكايي‌ هستيد و تصميم‌ مي‌گيريد كه‌ برنامه‌ توسعه‌ كارخانه‌ را منتفي‌ كنيد يا خير. مدتي‌ است‌ كه‌ فكر مي‌كنيد شركت‌ شما قادر نيست‌ گامهاي‌ سريع‌ صادرات‌ خود را حفظ‌ كند. مي‌ترسيد كه‌ ارزش‌ پول‌ كشور در ماههاي‌ آينده‌ فزوني‌ يابد و محصولات‌ شما براي‌ مصرف‌كنندگان‌ آن‌سوي‌ آب‌ گرانتر تمام‌ شود و تقاضاي‌ آنها از ميان‌ برود. اما پيش‌ از متوقف‌ كردن‌ برنامه‌ گسترش‌ كارخانه‌ تصميم‌ مي‌گيريد كه‌ با يك‌ فرد آشنا تماس‌ بگيريد. اين‌ فرد مدير اجرايي‌ ارشد يك‌ شركت‌ مشابه‌ است‌ كه‌ اخيراً‌ يك‌ كارخانه‌ جديد را بازسازي‌ كرده‌ است. شما استدلال‌ او را براي‌ اين‌ كار خواستار مي‌شويد. او قوياً‌ مي‌گويد كه‌ ساير پولهاي‌ خارجي‌ در حال‌ ضعيف‌شدن‌ در مقابل‌ پول‌ ما هستند. شما چه‌كار مي‌كنيد؟
بهتر است‌ اجازه‌ ندهيد كه‌ اين‌ مكالمه‌ عزم‌ شما را جزم‌ كند. چرا كه‌ درست‌ قرباني‌ دام‌ «شواهد تاييدكننده»THE CONFIRMING - ) EVIDENCE TRAP) مي‌شويد. اين‌ انحراف‌ باعث‌ مي‌شود در جستجوي‌ اطلاعاتي‌ باشيم‌ كه‌ انگيزه‌ يا ديدگاه‌ موجود ما را پشتيباني‌ مي‌كنند. اين‌ در حالي‌ است‌ كه‌ از اطلاعاتي‌ كه‌ ديدگاه‌ شما را نقض‌ مي‌كنند اجتناب‌ مي‌كنيد. افزون‌ بر آن، انتظار داريد اين‌ فرد آشنا چه‌ چيزي‌ به‌ شما بگويد؟ چيزي‌ غير از يك‌ بحث‌ قوي‌ در موافقت‌ با تصميمهاي‌ خودش. انحراف‌ شواهد تاييدكننده‌ نه‌تنها مكان‌ جستجوي‌ شواهد را تحت‌ تاثير قرار مي‌دهد بلكه‌ بر چگونگي‌ تفسير شواهدي‌ كه‌ دريافت‌ مي‌كنيم‌ نيز اثرگذار است. نتيجه‌ اينكه‌ ارزش‌ بسيار زيادي‌ براي‌ اطلاعات‌ پشتيباني‌كننده‌ و ارزش‌ خيلي‌ كمي‌ براي‌ اطلاعات‌ متعارض‌ قايل‌ مي‌شويم.
در يك‌ مطالعه‌ روانشناسي‌ در مورد اين‌ پديده، دو گروه‌ كه‌ يكي‌ موافق‌ و ديگري‌ مخالف‌ جريمه‌ نقدي‌ بودند، هركدام‌ گزارشي‌ تحقيقاتي‌ را در مورد اثربخشي‌ مجازات‌ مرگ‌ به‌عنوان‌ عامل‌ پيش‌گيرنده‌ از جرم، مطالعه‌ كردند. نتيجه‌ يكي‌ از گزارشها اثربخشي‌ مجازات‌ مرگ‌ بود و ديگري‌ مجازات‌ مرگ‌ را اثربخش‌ نمي‌دانست. با وجود اينكه‌ آنها در معرض‌ اطلاعات‌ محكم‌ علمي‌ بودند، اعضاي‌ هر دو گروه‌ پس‌ از خواندن‌ گزارشها، در مورد اعتبار ديدگاهشان‌ متقاعد گرديدند. آنها به‌صورت‌ خودكار اطلاعات‌ پشتيباني‌كننده‌ را پذيرفته‌ و اطلاعات‌ متعارض‌ را كنار گذاشته‌ بودند.
‌در اين‌ حالت‌ دو نيروي‌ روانشناختي‌ اساسي‌ عمل‌ مي‌كنند. نخستين‌ نيرو، تمايل‌ ما به‌ تصميم‌گيري‌ ناخودآگاه‌ نسبت‌ به‌ كاري‌ است‌ كه‌ مي‌خواهيم‌ انجام‌ دهيم، بدون‌ اينكه‌ تعيين‌ كنيم‌ چرا مي‌خواهيم‌ آن‌ كار را انجام‌ دهيم. دومين‌ نيرو، تمايل‌ بيشتر ما براي‌ انجام‌ اموري‌ است‌ كه‌ به‌ آنها علاقه‌ داريم، تمايلي‌ كه‌ بيشتر در كودكان‌ مشاهده‌ شده‌ است. طبيعتا ما را به‌سوي‌ اطلاعاتي‌ كه‌ آموخته‌هاي‌ ناخودآگاه‌ ما را پشتيباني‌ مي‌كنند، كشيده‌ مي‌شويم.

اقدامهاي‌ عملي‌
‌ ‌اين‌طور نيست‌ كه‌ شما نبايد تصميمي‌ بگيريد كه‌ به‌صورت‌ ناخودآگاه‌ به‌ آن‌ رسيده‌ايد. موضوع‌ اين‌ است‌ كه‌ مي‌خواهيد مطمئن‌ شويد كه‌ اين‌ تصميم‌ يك‌ انتخاب‌ هوشمندانه‌ است. بنابراين‌ شما نياز داريد كه‌ آن‌را آزمايش‌ كنيد. چگونگي‌ آن‌ به‌شرح‌ ذيل‌ است:

دام‌ چارچوب‌ سازي‌
‌ ‌گام‌ اول‌ در تصميم‌گيري‌ مشخص‌كردن‌ چارچوب‌ پرسش‌ است. همچنين‌ اين‌ گام‌ يكي‌ از خطرناكترين‌ مراحل‌ است. شيوه‌اي‌ كه‌ براي‌ چارچوب‌دهي‌ مسئله‌ استفاده‌ مي‌شود مي‌تواند به‌صورتي‌ ژرف‌ انتخابهاي‌ شما را تحت‌ تاثير قرار دهد. براي‌ نمونه، در مورد بيمه‌ اتومبيل، چارچوب‌سازي‌ يك‌ تفاوت‌ 200 ميليون‌ دلاري‌ ايجاد كرد. دو ايالت‌ همسايه‌ يعني‌ نيوجرسي‌ و پنسيلوانيا براي‌ كاهش‌ هزينه‌هاي‌ بيمه‌ در قوانين‌ خود تغييرات‌ مشابهي‌ را به‌وجود آوردند. هر دو ايالت‌ به‌ رانندگان‌ يك‌ انتخاب‌ جديد دادند: با پذيرفتن‌ حق‌ سو(SUE) محدود آنها مي‌توانستند حق‌ بيمه‌ خود را پايين‌ آورند. اما دو ايالت‌ با شيوه‌اي‌ متفاوت‌ چارچوب‌ انتخاب‌ را تعيين‌ كردند: در نيوجرسي‌ شما به‌طور خودكار حق‌ سو محدود را پذيرفته‌ايد مگر اينكه‌ عكس‌ آن‌را مشخص‌ كرده‌ باشيد. در پنسيلوانيا شما حق‌ سو كامل‌ داريد مگر اينكه‌ عكس‌ آن‌را تعيين‌ كرده‌ باشيد. چارچوبهاي‌ متفاوت‌ وضعيتهاي‌ موجود گوناگوني‌ را باعث‌ شده‌اند وغير منتظره‌ نيست‌ كه‌ بيشتر مشتريان‌ مبنا را وضعيت‌ موجود قرار دادند. در نتيجه‌ در نيوجرسي‌ حدود 80% رانندگان‌ حق‌ سو محدود را انتخاب‌ كردند. اما در پنسيلوانيا تنها 25% رانندگان‌ آن‌را برگزيدند. به‌دليل‌ شيوه‌ چارچوب‌دهي‌ اين‌ انتخاب، پنسيلوانيا در كسب‌ حق‌ بيمه‌ مورد انتظار و صرفه‌جويي‌ حاصل‌ از اقامه‌ دعوي‌ ناتوان‌ گرديد.
‌ ‌دام‌ چارچوب‌دهي‌THE FRAMING ) TRAP) مي‌تواند شكلهاي‌ بسياري‌ به‌خود بگيرد و همان‌طور كه‌ مثال‌ بيمه‌ نشان‌ مي‌دهد اين‌ دام‌ به‌شدت‌ با ساير دامهاي‌ روانشناختي‌ ارتباط‌ دارد. يك‌ چارچوب‌ مي‌تواند وضعيت‌ موجود را پابرجا كند يا معرف‌ يك‌ لنگر باشد. اين‌ دام‌ مي‌تواند نشاندهنده‌ هزينه‌هاي‌ غيرقابل‌ جبران‌ باشد و يا منجر به‌ شواهد تاييدكننده‌ گردد. پژوهشگران‌ تصميم‌گيري‌ دو نوع‌ از چارچوبها را ثبت‌ كرده‌اند كه‌ به‌دفعات‌ باعث‌ انحراف‌ مي‌شوند:

چارچوبها به‌ شكل‌ مزايا در مقابل‌ معايب‌
‌ ‌در مطالعه‌اي‌ كه‌ پس‌ از يك‌ آزمون‌ كلاسيك‌ به‌وسيله‌ پژوهشگران‌ دانيل‌ كاهن‌ من‌ و آموس‌ تورسكي‌ طراحي‌ شده‌ بود پرسش‌ زير براي‌ گروهي‌ از متخصصان‌ بيمه‌ مطرح‌ گرديد:
‌ ‌شما يك‌ تسويه‌كننده‌ داراييهاي‌ دريايي‌ هستيد و مي‌خواهيد زيان‌ حاصل‌ از غرق‌شدن‌ سه‌ قايق‌ باري‌ بيمه‌ شده‌ كه‌ ديروز در ساحل‌ آلاسكا غرق‌ شده‌اند را به‌ حداقل‌ برسانيد. هر قايق‌ محموله‌اي‌ به‌ارزش‌ 200 هزار دلار دارد كه‌ اگر تا 72 ساعت‌ از آب‌ گرفته‌ نشود از ميان‌ خواهد رفت. مالك‌ يك‌ شركت‌ محلي‌ مسئول‌ مراقبت‌ از محموله‌هاي‌ دريايي‌ دو راه‌حل‌ را پيشنهاد داده‌ است‌ و هردوي‌ آنها هزينه‌ يكساني‌ دارند:
طرح‌ الف: اين‌ طرح‌ محموله‌ يكي‌ از سه‌ قايق‌ را كه‌ ارزش‌ آن‌ 200 هزار دلار است‌ نجات‌ مي‌دهد.
طرح‌ ب: اين‌ طرح‌ با احتمال‌ 1 به‌ 3 هر سه‌ قايق‌ را نجات‌ مي‌دهد كه‌ 600 هزار دلار مي‌ارزند اما به‌احتمال‌ 2 به‌ 3 هيچ‌كدام‌ نجات‌ پيدا نمي‌كنند.

چه‌ طرحي‌ انتخاب‌ خواهد شد؟
‌ ‌اگر شما مثل‌ 71% از پاسخ‌دهندگان‌ مورد مطالعه‌ باشيد، طرح‌ كم‌ خطر «الف» را انتخاب‌ مي‌كنيد كه‌ يك‌ محموله‌ را بااطمينان‌ سالم‌ از آب‌ مي‌گيرد. به‌هرحال، از گروه‌ مورد مطالعه‌ ديگري‌ خواسته‌ شد. از ميان‌ دو گزينه‌ «ج» و «د» يكي‌ را انتخاب‌ كنند.
طرح‌ ج: اين‌ طرح‌ منجر به‌ از دست‌دادن‌ دو محموله‌ باارزش‌ 400 هزار دلار مي‌شود.
طرح‌ د: اين‌ طرح‌ بااحتمال‌ 2 به‌ 3 منجر به‌ از دست‌دادن‌ سه‌ محموله‌ به‌ارزش‌ كلي‌ 600 هزار دلار مي‌شود اما 1 به‌ 3 احتمال‌ دارد كه‌ هيچ‌كدام‌ از محموله‌ها از ميان‌ نروند. در روبروشدن‌ با اين‌ انتخابها 80% اين‌ پاسخگويان‌ طرح‌ «د» را ترجيح‌ دادند.
‌ ‌البته‌ اين‌ انتخابها دقيقا دو به‌ دو برابر هستند. طرح‌ «الف» مثل‌ طرح‌ «ج» و طرح‌ «ب» مثل‌ طرح‌ «د» است. آنها تنها به‌ شيوه‌هاي‌ متفاوتي‌ چارچوب‌دهي‌ شده‌اند.
‌ ‌تفاوت‌ گمراه‌كننده‌ پاسخها نشاندهنده‌ آنستكه‌ افراد هنگام‌ طرح‌ يك‌ مسئله‌ در قالب‌ كسب‌ مزيت‌ (محموله‌هاي‌ بازيابي‌ شده) ريسك‌گريز هستند. اما وقتي‌ يك‌ مسئله‌ در قالب‌ اجتناب‌ از زيان‌ مطرح‌ مي‌شود (محموله‌هاي‌ از دست‌ رفته)، مردم‌ ريسك‌پذيرند. به‌علاوه، آنها تمايل‌ دارند تا خود را با مسئله‌ آن‌طور كه‌ به‌آنها عرضه‌ مي‌شود سازگار كنند تااينكه‌ مسئله‌ را به‌ شيوه‌ خودشان‌ مجدداً‌ تشريح‌ نمايند.

چارچوب‌دهي‌ با نقطه‌ مرجع‌ متفاوت‌
‌ ‌هنگامي‌ كه‌ چارچوب‌ از نقاط‌ مرجع‌ متفاوتي‌ استفاده‌ كند، پرسشي‌ يكسان‌ مي‌تواند پاسخهاي‌ بسيار متفاوتي‌ را حاصل‌ آورد. بياييد فرض‌ كنيم‌ شما 2000 دلار در حساب‌ جاري‌ خود داريد و از شما پرسيده‌اند كه: آيا شانس‌ 50-50 براي‌ باخت‌ 300 دلار يا برد 500 دلار را مي‌پذيريد؟
‌ ‌اگر از شما بپرسند كه: آيا ترجيح‌ مي‌دهيد كه‌ مانده‌ 2000 دلار حساب‌ خود را حفظ‌ كنيد يا شانس‌ 50-50 را براي‌ داشتن‌ 1700 دلار يا 2500 دلار در حساب‌ خود را مي‌پذيريد چطور؟
‌ ‌بار ديگر دو پرسش‌ مسئله‌ يكساني‌ را مطرح‌ مي‌كنند. در حالي‌ كه‌ از نظر منطقي‌ مي‌بايست‌ پاسخهاي‌ شما به‌ هردو مسئله‌ يكسان‌ باشد. مطالعات‌ نشان‌ داده‌اند كه‌ بسياري‌ از افراد فرصت‌ 50-50 را در پرسش‌ نخست‌ رد مي‌كنند اما شانس‌ 50-50 در پرسش‌ دوم‌ را مي‌پذيرند. اين‌ واكنشهاي‌ گوناگون‌ از دو نقطه‌ مرجع‌ كه‌ در چارچوب‌ مسئله‌ ارايه‌ شده‌اند ناشي‌ مي‌شود. چارچوب‌ نخست‌ با نقطه‌ مرجع‌ صفر بر سود و زيان‌ افزاينده‌ يا كاهنده‌ تاكيد مي‌كند. اما انديشيدن‌ به‌ زيان‌ يك‌ پاسخ‌ محافظه‌كارانه‌ را در فكر بسياري‌ از افراد آزاد مي‌كند. چارچوب‌ دوم‌ با نقطه‌ مرجع‌ 2000 دلار، اثر واقعي‌ اين‌ تصميم‌ را در معرض‌ ديد قرار مي‌دهد.

محدودكردن‌ اثرات‌ چارچوب‌ دهي‌
‌ ‌مسئله‌اي‌ كه‌ خوب‌ چارچوب‌دهي‌ نشده‌ است‌ مي‌تواند حتي‌ سنجيده‌ترين‌ تصميمها را نيز تحليل‌ ببرد. اما باانجام‌ پيش‌نگريهاي‌ زير مي‌توان‌ اثر نامطلوب‌ چارچوب‌دهي‌ را محدود كرد:
دامهاي‌ برآورد و پيش‌بيني‌
‌ ‌بيشتر ما در تخمين‌ زمان، مسافت، وزن‌ و حجم‌ ماهر هستيم. علت‌ اين‌ است‌ كه‌ ما دايماً‌ در مورد اين‌ متغيرها قضاوتهايي‌ مي‌كنيم‌ و در مورد درستي‌ اين‌ قضاوتها پاسخهاي‌ سريع‌ مي‌گيريم. با حل‌ اين‌ تجربيات‌ روزمره، فكر ما به‌خوبي‌ قاعده‌مند شده‌ است.
‌ ‌در هرحال، برآوردكردن‌ يا پيش‌بيني‌ در مورد رخدادهاي‌ داراي‌ ابهام‌ موضوع‌ متفاوتي‌ است‌ و باوجودي‌ كه‌ مديران‌ دايماً‌ چنين‌ برآوردها و پيش‌بيني‌هايي‌ را انجام‌ مي‌دهند ولي‌ به‌ندرت‌ بازخور شفافي‌ از صحت‌ كارشان‌ دريافت‌ مي‌كنند. براي‌ نمونه، اگر شما پيش‌بيني‌ كنيد كه‌ قيمت‌ نفت‌ در سال‌ آينده‌ به‌ كمتر از 15 دلار براي‌ هر بشكه‌ سقوط‌ كند و احتمال‌ اين‌ سقوط‌ 40% باشد و در عمل‌ هم‌ قيمتها به‌ آن‌ سطح‌ سقوط‌ كنند، شما نمي‌توانيد بگوييد احتمالي‌ كه‌ برآورد كرده‌ايد صحت‌ داشته‌ يا اشتباه‌ بوده‌ است. تنها راه‌ براي‌ سنجش‌ صحت‌ برآورد شما، توجه‌ مداوم‌ به‌ بسياري‌ از پيش‌بيني‌هاي‌ مشابه‌ است‌ تا ببينيد كه‌ آيا پس‌ از اين‌ واقعه، رويدادي‌ كه‌ شما فكر مي‌كرديد 40% شانس‌ وقوع‌ دارد واقعاً‌ در 40% مواقع‌ رخ‌ مي‌دهد يا خير. اين‌ كار نيازمند رسيدگي‌ به‌ حجم‌ عظيمي‌ از داده‌ها در طول‌ يك‌ دوره‌ زماني‌ طولاني‌ است. اگرچه‌ پيش‌بيني‌كنندگان‌ و كساني‌ كه‌ حساب‌ و كتاب‌ شرطبندي‌ روي‌ اسب‌ را دارند فرصت‌ و انگيزه‌ نگهداري‌ چنين‌ سوابقي‌ را دارند اما بقيه‌ ما اين‌طور نيستيم، در نتيجه‌ فكر ما هرگز براي‌ برآوردكردن‌ وضعيتهاي‌ داراي‌ ابهام‌ ماهر نمي‌شود.
‌ ‌تمامي‌ دامهايي‌ را كه‌ تاكنون‌ در مورد آنها بحث‌ كرديم‌ شيوه‌ تصميم‌گيري‌ ما را در رويارويي‌ با وضعيتهاي‌ مبهم‌ تحت‌ تاثير قرار مي‌دادند. اما مجموعه‌ ديگري‌ از دامها وجود دارند كه‌ بويژه‌ اثر منحرف‌كننده‌اي‌ در موقعيتهاي‌ مبهم‌ دارند زيرا توانايي‌ ما را در ارزيابي‌ احتمالات‌ تيره‌ مي‌كنند. بياييد به‌ سه‌ مورد از رايج‌ترين‌ اين‌ دامهاي‌ مربوط‌ به‌ موقعيتهاي‌ داراي‌ ابهام‌ نگاه‌ كنيم:

دام‌ اطمينان‌ بيش‌ از حد OVERCONFIDENCE TRAP))
‌ ‌اگرچه‌ بيشتر ما در برآوردكردن‌ يا پيش‌بيني‌ خيلي‌ خوب‌ عمل‌ نمي‌كنيم‌ اما عملاً‌ تمايل‌ داريم‌ تا در مورد صحت‌ نظر خودمان‌ بيش‌ از حد مطمئن‌ باشيم. اين‌ كار مي‌تواند باعث‌ خطا در قضاوت‌ و در نتيجه‌ تصميم‌گيري‌ نامطلوب‌ شود. در مجموعه‌اي‌ از آزمايشها، از عده‌اي‌ درخواست‌ شد تا ميانگين‌ نرخ‌ پايان‌ وقت‌ يك‌ هفته‌ بورس‌ صنعتي‌ داوجونز (يكي‌ از شاخص‌هاي‌ بازارهاي‌ بورس‌ مطرح‌ در ايالات‌ متحده‌ آمريكا) را برآورد كنند. براي‌ به‌حساب‌ آوردن‌ عدم‌ اطمينان‌ از آنها خواسته‌ شد تا دامنه‌ مربوط‌ به‌ ارزش‌ پايان‌ وقت‌ بورس‌ را تخمين‌ بزنند. در برآورد حدبالاي‌ دامنه‌ از آنها خواسته‌ شد تا حد بالا را طوري‌ برآورد كنند كه‌ تنها 1% شانس‌ آن‌ باشد كه‌ ارزش‌ پايان‌ وقت‌ از آن‌ بيشتر باشد. به‌همين‌ شكل‌ براي‌ حد پايين‌ از آنها خواسته‌ شد تا برآوردي‌ كنند كه‌ ارزش‌ پايان‌ وقت‌ بورس‌ تنها 1% شانس‌ آن‌ را داشته‌ باشد كه‌ پايين‌تر از آن‌ واقع‌ شود. شما انتظار داريد كه‌ در صورت‌ يك‌ پيش‌بيني‌ خوب، آنها فقط‌ 2% اوقات‌ در برآوردهايشان‌ خطا كنند. اما صدها آزمايش‌ نشان‌ داده‌ است‌ كه‌ ميانگين‌ ارزش‌ واقعي‌ داوجونز در 20 تا 30 درصد دفعات‌ خارج‌ از دامنه‌ پيش‌بيني‌ها واقع‌ مي‌شود. بيشتر مردم‌ به‌خاطر اطمينان‌ بيش‌ از حد نسبت‌ به‌ درستي‌ پيش‌بيني‌هايشان‌ دامنه‌ محدودي‌ را براي‌ اين‌ احتمالها تعيين‌ مي‌كنند.
‌ ‌در مورد اثر اين‌ مسئله‌ بر تصميمهاي‌ بازرگاني‌ توجه‌ كنيد كه‌ در اين‌ تصميمها ابتكارها و سرمايه‌گذاريهاي‌ عمده‌ اغلب‌ به‌ دامنه‌ برآوردها بستگي‌ دارند. اگر مديران‌ در مورد يك‌ متغير حياتي‌ حد بالا را كمتر يا حد پايين‌ را بالاتر برآورد كنند ممكن‌ است‌ به‌ علت‌ اين‌ خطا در تخمين، فرصتهاي‌ جذابي‌ را از دست‌ بدهند يا خود را در معرض‌ خطرهاي‌ بسيار بزرگتر از انتظار قرار دهند. پول‌ زيادي‌ در پروژه‌هاي‌ بدفرجام‌ مربوط‌ به‌ توسعه‌ محصولات‌ از ميان‌ رفته‌ است‌ زيرا مديران‌ عملاً‌ احتمال‌ شكست‌ در بازار را به‌طور دقيق‌ به‌حساب‌ نياورده‌ بودند.

دام‌ احتياط‌ بيش‌از حدPRUDENCE TRAP) )
‌ ‌دام‌ ديگري‌ كه‌ پيش‌بيني‌كنندگان‌ در آن‌ گرفتار مي‌شوند به‌صورت‌ احتياط‌ بيش‌ از حد يا محافظه‌كاري‌ جلوه‌ مي‌كند. هنگام‌ رويارويي‌ با تصميمهاي‌ پرمخاطره‌ تمايل‌ داريم‌ تا برآورد يا پيش‌بيني‌ خود را براساس‌ قرارگرفتن‌ در «ايمن‌ترين‌ قسمت‌ كار» تعديل‌ كنيم. براي‌ نمونه، سالها پيش‌ يكي‌ از سه‌ توليدكننده‌ آمريكايي‌ اتومبيل‌ در مورد تعداد اتومبيلهاي‌ توليدي‌ براي‌ تامين‌ نياز شلوغ‌ترين‌ فصل‌ فروش‌ خود تصميم‌ مي‌گرفت‌ و اداره‌ برنامه‌ريزي‌ بازار كه‌ مسئول‌ اين‌ تصميم‌گيري‌ بود درخواست‌ كرد كه‌ ساير بخشها پيش‌بيني‌هايشان‌ را در مورد متغيرهاي‌ كليدي‌ مثل‌ فروش‌ تخميني، موجودي‌ دلالهاي‌ اتومبيل، اعمال‌ رقبا و هزينه‌ها ارايه‌ كنند. هر اداره‌ باتوجه‌ به‌ اين‌ ارزيابيها پيش‌بيني‌هايش‌ را با ضريب‌ انحرافي‌ به‌ نفع‌ توليد اتومبيلهاي‌ بيشتر انجام‌ داد. يعني‌ فقط‌ براي‌ اينكه‌ ايمن‌ بماند. اما برنامه‌ريزان‌ بازار اين‌ تعداد را ملاك‌ قرار دادند و سپس‌ تعديلهاي‌ خاص‌ خودشان‌ را نيز با فرض‌ ايمن‌ ماندن‌ اعمال‌ كردند. غيرمنتظره‌ نبود كه‌ تعداد اتومبيلهاي‌ توليدشده‌ بسيار فراتر از تقاضا شد و فروش‌ اين‌ مازاد شش‌ ماه‌ وقت‌ شركت‌ را گرفت‌ و در آخر به‌ فروش‌ با قيمتهاي‌ تشويقي‌ منتهي‌ گرديد.
‌ ‌سياستگذاران‌ در رويه‌هاي‌ رسمي‌ تصميم‌گيري‌ بسيار بيش‌ از حد احتياط‌ مي‌كنند. يك‌ نمونه‌ افراطي‌ اين‌ مسئله‌ روش‌شناسي‌ «تجزيه‌ و تحليل‌ بدترين‌ حالت» (WORST CASE ANALYSIS) است. اين‌ رويه‌ زماني‌ در طراحي‌ سيستمهاي‌ تسليحاتي‌ رايج‌ بود و هنوز هم‌ در شيوه‌هاي‌ مهندسي‌ و قانونگذاري‌ معيني‌ استفاده‌ مي‌شود. بااستفاده‌ از اين‌ ديدگاه‌ مهندسان‌ سلاحهايي‌ را طراحي‌ مي‌كنند كه‌ تحت‌ بدترين‌ تركيب‌ شرايط‌ كار مي‌كنند. حتي‌ اگر تفاوت‌ اين‌ شرايط‌ باهم‌ بي‌نهايت‌ جزئي‌ باشد. تجزيه‌ و تحليل‌ بدترين‌ موقعيت، هزينه‌هاي‌ بي‌شماري‌ را اضافه‌ مي‌كند كه‌ عملاً‌ هيچ‌ مزيتي‌ ندارند (در حقيقت‌ اين‌ شيوه‌ اغلب‌ در مسابقه‌ تسليحاتي‌ نتيجه‌ عكس‌ داده‌ است) و ثابت‌ مي‌كند كه‌ محافظه‌كاري‌ بيش‌ از حد مي‌تواند گاهي‌ خطرناكتر از احتياط‌ نكردن‌ باشد.

دام‌ واپس‌ روي‌RECALLABILITY TRAP) )
‌ ‌حتي‌ هنگامي‌ كه‌ ما نه‌ بيش‌ از حد مطمئن‌ و نه‌ بي‌جهت‌ محافظه‌كار هستيم‌ باز هم‌ ممكن‌ است‌ در برآوردها يا پيش‌بيني‌هايمان‌ در يك‌ دام‌ گرفتار شويم. به‌علت‌ اينكه‌ ما مكرراً‌ در پيش‌بيني‌هايمان‌ در مورد وقايع‌ آينده، خاطره‌هايمان‌ از وقايع‌ گذشته‌ را مبنا قرار مي‌دهيم، ممكن‌ است‌ به‌شدت‌ تحت‌تاثير وقايع‌ غيرمنتظره‌ قرار بگيريم. يعني‌ وقايعي‌ كه‌ اثري‌ قوي‌ بر حافظه‌ ما باقي‌ مي‌گذارند. براي‌ مثال، همه‌ ما در احتمال‌ وقوع‌ رخدادهاي‌ نادر اما مصيبت‌بار همچون‌ سقوط‌ هواپيما اغراق‌ مي‌كنيم. چرا كه‌ اين‌ رخدادها به‌طور نامعقولي‌ در رسانه‌ها جلب‌ توجه‌ مي‌كنند. همچنين‌ يك‌ واقعه‌ دردناك‌ يا يك‌ تصادف‌ در زندگي‌ مي‌تواند تفكر شما را منحرف‌ كند. اگر شما در مسير رفتن‌ به‌ سر كار شاهد تصادف‌ بوده‌ باشيد، احتمال‌ بيشتري‌ را به‌ تصادفهاي‌ حمل‌ و نقل‌ اختصاص‌ مي‌دهيد. اگر يكي‌ از دوستان‌ نزديك‌ شما از سرطان‌ فوت‌ كرده‌ باشد، احتمال‌ بيشتري‌ مي‌دهيد كه‌ روزي‌ خودتان‌ به‌ سرطان‌ مبتلا شويد. در حقيقت‌ هر چيزي‌ كه‌ توانايي‌ شما را در به‌خاطر آوردن‌ وقايع‌ به‌شيوه‌ متعادل‌ منحرف‌ كند، ارزيابي‌ احتمال‌ شما را نامتعادل‌ خواهد كرد. در يك‌ آزمايش، فهرستهايي‌ از زنان‌ و مردان‌ مشهور براي‌ گروههايي‌ از افراد خوانده‌ شد. در هر فهرست‌ تعداد مساوي‌ از زنان‌ و مردان‌ وجود داشت‌ اما صرف‌نظر از علت‌ شهرت، در برخي‌ از فهرستها مردان‌ مشهورتر از زنان‌ بودند و در برخي‌ ديگر زناني‌ مشهورتر از مردان‌ وجود داشتند. پس‌ از خواندن‌ اين‌ نامها، از مشاركت‌كنندگان‌ خواسته‌ شد تا درصد مردان‌ و زنان‌ هر فهرست‌ را مشخص‌ كنند. كساني‌ كه‌ فهرست‌ نام‌ زنان‌ مشهورتر را شنيده‌ بودند فكر مي‌كردند كه‌ تعداد زنان‌ بيشتري‌ در فهرست‌ وجود داشته‌ است‌ و بالعكس.
‌ ‌وكلاي‌ شركتها در هنگام‌ دفاع‌ از دعاوي‌ بدهي‌ اغلب‌ در دام‌ واپس‌روي‌ گير مي‌افتند. تصميم‌گيري‌ آنان‌ در مورد اينكه‌ يك‌ دعوي‌ را تسويه‌ كنند يا آن‌را به‌ دادگاه‌ بفرستند معمولاً‌ در ارزيابي‌ آنها از پيامدهاي‌ احتمالي‌ يك‌ محاكمه‌ گير مي‌افتند. به‌علت‌ اينكه‌ رسانه‌ها تمايل‌ دارند به‌شكل‌ انبوه‌ احكام‌ مربوط‌ به‌ پرداخت‌ خسارتها را در بين‌ عامه‌ مردم‌ پخش‌ كنند و در عين‌ حال‌ از ساير نتايج‌ غيراجتماعي‌ محاكمه‌ چشم‌پوشي‌ كنند، ممكن‌ است‌ قضاوت‌ در مورد احتمال‌ صدور راي‌ جريمه‌ بالا براي‌ يك‌ سرقت‌ برنامه‌ريزي‌ شده‌ را بيش‌ از واقع‌ برآورد كنند. در نتيجه، آنان‌ قرارهاي‌ بزرگتر از آنچه‌ واقعاً‌ حكم‌ شده‌ است، صادر مي‌كنند.

راههاي‌ پرهيز از دام‌ واپس‌روي‌
‌ ‌بهترين‌ شيوه‌ پرهيز از دامهاي‌ مربوط‌ به‌ برآورد و پيش‌بيني، استفاده‌ از يك‌ ديدگاه‌ بسيار منظم‌ در برآوردكردن‌ و پيش‌بيني‌ است. براي‌ هريك‌ از اين‌ سه‌ دام‌ ملاحظات‌ بيشتري‌ را مي‌توان‌ در نظر گرفت:
از پيش‌ آگاه‌بودن، از پيش‌ آماده‌ بودن‌ است‌
كه‌ تصميمهاي‌ بازرگاني‌ پيش‌ مي‌آيند بندرت‌ پديده‌اي‌ به‌عنوان‌ بي‌مغزي‌ وجود دارد. مغز ما هميشه‌ در حال‌ كاركردن‌ است‌ و گاهي‌ اوقات‌ متاسفانه‌ به‌جاي‌ اينكه‌ به‌ ما كمك‌ كند ما را گير مي‌اندازد.
‌ ‌در هر گام‌ از فرايند تصميم‌گيري‌ ادراكهاي‌ نادرست، انحرافها و ساير دامهاي‌ تفكر مي‌توانند انتخابهايي‌ كه‌ انجام‌ مي‌دهيم‌ را تحت‌تاثير قرار دهند. تصميمهايي‌ كه‌ بسيار پيچيده‌اند احتمال‌ انحراف‌ آنها بيشتر است. زيرا آنها تمايل‌ دارند تا فرضيات‌ هرچه‌ بيشتري‌ را در بر بگيرند و داده‌هاي‌ هرچه‌ زيادتري‌ را از افراد بيشتري‌ كسب‌ كنند. هرچه‌ رقابت‌ بيشتر باشد، خطر گيرافتادن‌ در يك‌ دام‌ روانشناختي‌ بيشتر خواهد بود.
‌ ‌دامهايي‌ را كه‌ مرور كرديم‌ همگي‌ مي‌توانند به‌شكل‌ مجزا عمل‌ كنند. اما خطرناكتر اين‌ است‌ كه‌ آنها مي‌توانند به‌صورت‌ يكپارچه‌ عمل‌ كنند و يكديگر را تقويت‌ نمايند. يك‌ اثر رواني‌ اوليه‌ قوي‌ ممكن‌ است‌ تفكر را محور كند و سپس‌ ممكن‌ است‌ ما به‌صورت‌ انتخابي‌ در جستجوي‌ شواهد تاييد كننده‌ باشيم‌ تا انحراف‌ اوليه‌ خود را توجيه‌ كنيم. سپس‌ يك‌ تصميم‌ شتابزده‌ مي‌گيريم‌ و آن‌ تصميم‌ وضعيت‌ موجود جديدي‌ را به‌وجود مي‌آورد. همين‌طور كه‌ هزينه‌هاي‌ غيرقابل‌ بازيابي‌ ما رشد مي‌كنند، از يافتن‌ فرصت‌ مناسب‌ براي‌ جستجوي‌ يك‌ موقعيت‌ جديد و احتمالاً‌ بهتر ناتوان‌ مي‌شويم. بنابراين، اشتباهها متراكم‌ مي‌شوند و انتخاب‌ عاقلانه‌ را مشكل‌ و مشكل‌تر مي‌كنند.
‌ ‌همان‌طور كه‌ در آغاز گفتيم‌ بهترين‌ محافظ‌ در برابر دامهاي‌ رواني‌ - به‌تنهايي‌ يا با يكديگر - آگاهي‌ است. از پيش‌ آگاه‌بودن، از پيش‌آماده‌ بودن‌ است‌(FORWARNED IS FOREARMED) . حتي‌ اگر شما نمي‌توانيد انحرافها در شيوه‌ تفكر خود را ريشه‌كن‌ كنيد، مي‌توانيد آزمونها و نظمي‌ در فرايند تصميم‌گيري‌ خود پديد آوريد كه‌ بتواند خطاهاي‌ تفكر شما را پيش‌ از اينكه‌ به‌ اشتباه‌ در قضاوت‌ بدل‌ شوند، آشكار كند. اقدام‌ براي‌ درك‌ و جلوگيري‌ از دامهاي‌ روانشناختي‌ مي‌تواند به‌ افزايش‌ اطمينان‌ در انتخابهايي‌ كه‌ انجام‌ مي‌دهيد منجر شود.
 هميشه‌ به‌ يك‌ مسئله‌ از چندديدگاه‌ توجه‌ كنيد. تلاش‌ كنيد به‌جاي‌ اينكه‌ به‌ اولين‌ خط‌ فكري‌ كه‌ به‌نظرتان‌ رسيد اتكا كنيد، از نقاط‌ شروع‌ مختلف‌ و ديدگاههاي‌ متفاوت‌ استفاده‌ نماييد؛  براي‌ پرهيز از لنگرشدن‌ به‌وسيله‌ ايده‌هاي‌ ديگران، پيش‌ از اينكه‌ با سايرين‌ مشورت‌ كنيد خودتان‌ راجع‌ به‌ موضوع‌ فكر كنيد؛ O فكر باز داشته‌ باشيد. براي‌ اطلاعات‌ بيشتر نظرات‌ افراد را جويا شويد تا چارچوب‌ مرجع‌ شما گسترش‌ يابد. فكر خود را به‌ جهتهاي‌ جديد معطوف‌ سازيد؛ O آگاه‌ باشيد كه‌ از لنگركردن‌ مشاوران‌ و سخنگويان‌ خود و ساير كساني‌ كه‌ شما از آنها درخواست‌ اطلاعات‌ و مشورت‌ مي‌كنيد اجتناب‌ نماييد. در مورد ايده‌ها، تخمينها و تصميمهاي‌ آزمايشي‌ خود هرچه‌ كمتر با آنها صحبت‌ كنيد. اگر ايده‌هاي‌ خود را بيش‌ از حد آشكار كنيد ممكن‌ است‌ كه‌ ايده‌هاي‌ شما به‌سادگي‌ به‌ خودتان‌ بازگردانده‌ شوند؛ O به‌ويژه‌ در مذاكرات‌ خود متوجه‌ لنگرها باشيد. پيش‌ از اينكه‌ هرگونه‌ مذاكره‌اي‌ آغاز شود در مورد موقعيت‌ خود كاملاً‌ فكر كنيد. تا از لنگرشدن‌ به‌وسيله‌ پيشنهادهاي‌ مقدماتي‌ ساير گروهها جلوگيري‌ كنيد. همزمان، در جستجوي‌ فرصتهايي‌ براي‌ استفاده‌ از لنگر به‌نفع‌ خود باشيد. براي‌ مثال، اگر شما فروشنده‌ هستيد يك‌ قيمت‌ بالا اما قابل‌ دفاع‌ براي‌ شروع‌ پيشنهاد كنيد. O هرگز به‌ وضعيت‌ موجود به‌عنوان‌ تنها گزينه‌ خود فكر نكنيد، انتخابهاي‌ ديگري‌ را به‌عنوان‌ نقاط‌ متقابل‌ تعيين‌ نماييد و بادقت‌ نقاط‌ قوت‌ و ضعف‌ آنها را ارزيابي‌ كنيد؛ O از خود بپرسيد در صورتي‌ كه‌ وضعيت‌ موجود وجود نداشت‌ آيا گزينه‌ وضعيت‌ فعلي‌ را برمي‌گزيديد؟ از اغراق‌كردن‌ در تلاش‌ و هزينه‌ لازم‌ براي‌ تغيير وضع‌ موجود اجتناب‌ كنيد؛ O به‌خاطر داشته‌ باشيد كه‌ مطلوبيت‌ وضع‌ موجود با گذشت‌ زمان‌ تغيير خواهد كرد. هنگام‌ مقايسه‌ گزينه‌ها هميشه‌ آنها را هم‌ از لحاظ‌ آينده‌ و هم‌ از ديد وضعيت‌ حاضر ارزيابي‌ كنيد؛ O اگر براي‌ شما چندين‌ انتخاب‌ بهتر از وضعيت‌ موجود ميسر باشد، اين‌ وضعيت‌ را تنها به‌اين‌ علت‌ كه‌ برگزيدن‌ بهترين‌ انتخاب‌ مشكل‌ است، مبنا قرار ندهيد و به‌ خود در گزينش‌ كردن‌ فشار بياوريد. O به‌دقت‌ در جستجوي‌ افرادي‌ باشيد كه‌ به‌ تصميمهاي‌ پيشين‌ وابستگي‌ ندارند و براين‌ اساس‌ احتمال‌ نمي‌رود كه‌ به‌ آن‌ تصميمها متعهد باشند، به‌نظرات‌ آنها توجه‌ كنيد؛ O بسنجيد چرا پذيرش‌ اشتباههاي‌ گذشته‌ شما را دچار تنش‌ مي‌كند. اگر مشكل‌ در اعتماد به‌نفس‌ زخم‌خورده‌ شما ريشه‌ دارد با آن‌ رو-در-رو برخورد كنيد. به‌خاطر آوريد حتي‌ انتخابهاي‌ هوشمندانه‌ مي‌توانند پيامدهاي‌ بدي‌ داشته‌ باشند. حتي‌ بهترين‌ و با تجربه‌ترين‌ مديران‌ نسبت‌ به‌ خطا در قضاوت‌ آسيب‌ناپذير نيستند. گفته‌هاي‌ عاقلانه‌ وارن‌ بافت‌ را به‌خاطر داشته‌ باشيد كه: «وقتي‌ درون‌ يك‌ چاله‌ مي‌افتيد بهترين‌ كاري‌ كه‌ مي‌توانيد انجام‌ دهيد اين‌ است‌ كه‌ از گودكردن‌ چاله‌ دست‌ برداريد». O در جستجوي‌ راههاي‌ تسلط‌ بر انحراف‌ هزينه‌هاي‌ غيرقابل‌ جبران‌ در تصميمها و توصيه‌هاي‌ زيردستان‌ خود باشيد. هنگامي‌ كه‌ لازم‌ باشد مسئوليتها را مجدداً‌ تخصيص‌ دهيد؛ O فرهنگ‌ ترس‌ از شكست‌ را كه‌ خود باعث‌ ارتكاب‌ اشتباه‌ مي‌شود، گسترش‌ ندهيد. در هنگام‌ پاداش‌دادن‌ به‌ افراد به‌ كيفيت‌ تصميم‌گيريهاي‌ آنها توجه‌ كنيد. آنچه‌ را كه‌ در هنگام‌ تصميم‌گيري‌ آنها شناخته‌ شده‌ بود به‌حساب‌ آوريد نه‌اينكه‌ تنها به‌ نتايج‌ تصميمهاي‌ آنان‌ توجه‌ كنيد. O فردي‌ را پيدا كنيد كه‌ نقش‌ مخالف‌ را بازي‌ كند تا در مورد تصميمي‌ كه‌ مدنظر داريد بحث‌ كند. اگرچه‌ بهتر اين‌ است‌ كه‌ خودتان‌ يك‌ استدلال‌ مخالف‌ را تهيه‌ كنيد. قويترين‌ دلايل‌ انجام‌ كاري‌ ديگر چيست؟ دلايلي‌ كه‌ در اولويت‌ دوم‌ هستند كدامند؟ اولويت‌ سوم‌ چطور؟ موقعيت‌ را با فكر باز مورد توجه‌ قرار دهيد؛ O در مورد انگيزه‌هايتان‌ با خود روراست‌ باشيد. آيا واقعاً‌ اطلاعاتي‌ كه‌ جمع‌آوري‌ كرده‌ايد براي‌ يك‌ انتخاب‌ هوشمندانه‌ به‌ شما كمك‌ مي‌كنند يا اينكه‌ تنها به‌دنبال‌ شواهد تاييدكننده‌ آنچه‌ دوست‌ داريد بوده‌ايد؟ O هنگامي‌ كه‌ در جستجوي‌ راهنمايي‌ از ديگران‌ هستيد سوالهايي‌ را كه‌ شواهد تاييدكننده‌ را مي‌طلبند نپرسيد. اگر دريافتيد كه‌ به‌نظر مي‌آيد يك‌ مشاور هميشه‌ از ديدگاه‌ شما پشتيباني‌ مي‌كند مشاور جديدي‌ پيدا كنيد. خود را در محاصره‌ افراد بله‌قربان‌گو قرار ندهيد. O كوشش‌ كنيد مسئله‌ را چندين‌ مرتبه‌ به‌صورت‌ طبيعي‌ مطرح‌ كنيد به‌طوري‌ كه‌ مزايا و معايب‌ تركيب‌ شوند يا نقاط‌ مرجع‌ گوناگون‌ در بر گرفته‌ شوند. براي‌ نمونه: آيا شما شانس‌ 50-50 براي‌ از دست‌دادن‌ 300 دلار را كه‌ منجر به‌ مانده‌ حساب‌ بانكي‌ 1700 دلار مي‌گردد مي‌پذيريد يا شانس‌ 50-50 براي‌ بردن‌ 500 دلار را كه‌ باعث‌ مانده‌ حساب‌ بانكي‌ 2500 دلار مي‌شود؟ O به‌دقت‌ در فرايند تصميم‌گيري‌ خودتان‌ در مورد چارچوب‌دهي‌ مسئله‌ فكر كنيد. در نقاطي‌ در طول‌ اين‌ فرايند به‌ويژه‌ در انتهاي‌ آن‌ از خود بپرسيد اگر چارچوب‌دهي‌ تغيير كند تفكر شما چگونه‌ تغيير خواهد كرد؟ O هنگامي‌ كه‌ ديگران‌ تصميمي‌ را به‌ شما پيشنهاد مي‌كنند، شيوه‌اي‌ كه‌ آنها مشكل‌ را سازماندهي‌ كرده‌اند، بسنجيد آنها را به‌وسيله‌ چارچوبهاي‌ گوناگون‌ ديگري‌ به‌ چالش‌ وا داريد. O براي‌ كاهش‌ آثار اطمينان‌ بيش‌ از حد در برآوردكردن، هميشه‌ باتوجه‌ به‌ دو حد نهايت، كار را آغاز كنيد يعني‌ باتوجه‌ به‌ حد بالا و حد پايين‌ دامنه‌ مقادير امكان‌پذير. اين‌ كار به‌ شما كمك‌ خواهد كرد تا به‌وسيله‌ ارزيابي‌ اوليه‌ محور نشويد. سپس‌ ارزيابي‌ خود را از نظر محدوده‌هاي‌ بالا و پايين‌ به‌ چالش‌ كشيد. تلاش‌ كنيد تا ببينيد اگر ارزيابي‌ واقعي‌ پايين‌تر از حد پايين‌ يا بالاتر از حد بالاي‌ شما واقع‌ شود چه‌ پيامدهايي‌ به‌دنبال‌ خواهد داشت. سپس‌ به‌شكل‌ متناسبي‌ دامنه‌ ارزيابي‌ خود را اصلاح‌ كنيد. ارزيابي‌هاي‌ زيردستان‌ و مشاوران‌ خود را به‌همين‌ شيوه‌ به‌ چالش‌ گيريد، زيرا آنها نيز نسبت‌ به‌ اطمينان‌ بيش‌ از حد وسوسه‌ مي‌شوند. O براي‌ پرهيز از دام‌ احتياط‌ بيش‌ از حد، هميشه‌ ارزيابي‌ خود را با صداقت‌ انجام‌ دهيد و براي‌ كسي‌ كه‌ از آنها استفاده‌ مي‌كند توضيح‌ دهيد كه‌ آن‌ ارزيابيها تنظيم‌ نشده‌اند. به‌ هركسي‌ كه‌ ارزيابيها را براي‌ شما تهيه‌ مي‌كند نياز به‌ درستي‌ داده‌ها را تاكيد كنيد. ارزيابيها را در يك‌ دامنه‌ منطقي‌ بسنجيد تا بتوانيد اثر آنها را تخمين‌ بزنيد. به‌ ارزيابيهاي‌ حساس‌تر توجهي‌ مضاعف‌ داشته‌ باشيد. O براي‌ حداقل‌كردن‌ اغتشاش‌ حاصل‌ از نوسان‌ در واپس‌روي‌ با دقت‌ تمام‌ فرضيات‌ خود را آزمون‌ كنيد تا مطمئن‌ شويد كه‌ آنها بي‌جهت‌ به‌وسيله‌ حافظه‌ شما تحت‌ تاثير قرار نگرفته‌ باشند. هرجا كه‌ امكان‌پذير باشد آمار واقعي‌ را به‌دست‌ آوريد. سعي‌ كنيد كه‌ حدس‌ و گمان‌ راهنماي‌ شما نشود. O هميشه‌ اهداف‌ خود را به‌ خود گوشزد كنيد، بسنجيد كه‌ چگونه‌ مي‌توان‌ با حفظ‌ وضعيت‌ موجود به‌ آن‌ اهداف‌ دست‌ يافت. ممكن‌ است‌ دريابيد كه‌ برخي‌ از عناصر وضعيت‌ موجود به‌عنوان‌ مانعي‌ در جهت‌ اهداف‌ شما عمل‌ مي‌كنند؛ THE SUNK-COST TRAP)) O هميشه‌ چك‌ كنيد تا ببينيد كه‌ تمامي‌ شواهد را بادقت‌ يكسان‌ آزمايش‌ مي‌كنيد. از تمايل‌ به‌ پذيرش‌ شواهد سازگار بدون‌ پرسش‌ پرهيز كنيد؛ O چارچوب‌ اوليه‌ را به‌صورت‌ خودكار نپذيريد خواه‌ به‌وسيله‌ خود شما و خواه‌ به‌وسيله‌ فرد ديگري‌ شكل‌ گرفته‌ باشد. هميشه‌ تلاش‌ كنيد مسئله‌ را به‌شيوه‌هاي‌ گوناگون‌ چارچوبدهي‌ مجدد كنيد. در جستجوي‌ انحرافهايي‌ باشيد كه‌ به‌وسيله‌ چارچوب‌ ايجاد شده‌اند؛ ESTIMATING AND FORCASTING TRAPS))

 

‌ منبع: 

1998HARVARD BUSINESS REVIEW SEPTEMBER - OCTOBER