منبع : http://m-ekradi.blogfa.com

• آویشن
  

طبیعت گرم،خاصیت محرک سیستم عصبی  مرکزی و مقوی اعصاب و همچنین قدرت تحریک کنندگی بالایی که به سبب وجود تیمول که از مواد موثره این گیاه محسوب می شود . در ان تا ثیری ماندگار در تقویت قوای فکری و مغزی و کمک به کار این قسمت از بدن دارد . آویشن به علت عطر نافذ به صورت دمکرده یا جوشانده مصرف گردیده و همچنین موجب ضد عفونی کردن مجاری تنفسی و سینوسهاو درمان برونشیت و آسم (تنگی نفس )بسیار موثر است .

•  اسطوخودوس
  

اگر دچار سردرد های عصبی و فراموشی و کندی ذهن گردیده اید از مصرف گل اسطو خودوس که تازه انرا خشک نموده و به صورت پودر در اورده با کمی پودر کندر و مقداری عسل به حالت خمیر در اورده اید دریغ نورزید این گیاه خوش عطر یکی از بهترین گیاها نی است که از قدیم الایام تا کنون جهت درمان انواع بیماریها ی ذهنی و مغزی از جمله مالیخولیا ، مانیا ، صرع ،سرگیجه ،عقب ماندگی ذهنی و نسیان (فراموشی ) توسط طبیبان یونانی وایرانی تجویز شده و مورد استفاده قرار می گرفته است .

•  اکلیل کوهی
  

رزماری یا اکلیل کوهی گیاهی است که دستگاه عصبی را تحریک وتقویت می کند و از اثری عجیب در تقویت حافظهو قوای ذهنی دارد. طبیعت گرم و خشک و طعم تند و تیز و خاصیت محرک دستگاه عصبی و گردش خون این گیاه سبب شده که دارویی مفید و موثر جهت درمان اکثر بیماریها و اختلالات عصبی و مغزی از جمله افسردگی ، میگرن عصبی و استرس و ضعف قوای فکری و فراموشی باشد .

برا یتهیه شربت از این گیاه کافی است که مقدار ۳۰ گرم اکلیل کوهی خشک را به همراه یک لیتر اب گرم و مقداری عسل بجوشانید و مقداری بهار نارنج هم به ان اضافه کرده و هر ۸ ساعت یک لیوان میل نمایید .

•  انجیر
  

وجود در صد بالایی از مواد قندی به طور ی که در صد گرم انجیر حدود ۶/۷ میلی گرم قند طبیعی وجود دارد . ومصرف ان با کارهای فکری می تواند بسیار مفید باشد . دارای ویتامینها ی آ و ب و ث و مواد معدنی مثل آهن ،برم ، منگنز ، گوگرد می باشد که همه برای بدن و سلولهای مغزی مفید هستند .

•  بادام
  

وجود ۵۴ در صد روغن و ۲۴در صد مواد نشاسته ای و مقداری قند و صمغ و همچنین در صد بالایی از املاح نظیر فسفر ، منیزیم ، پتاسیم ، گوگرد و آهن و ویتامین نیاسین در میوه شیرین بادام هر چندانرا کمی سنگین و دیر هضم برای معده ساخته ولی یکی از بهترین مواد طبیعی مقوی مغز و سلولهای دستگاه اعصاب مرکزی می باشد.

•  جین سینگ
  

جین سینگ که ریشه گیاهی است چینی و شبیه به هویج زرد رنگ می باشد به قدری از نظر ارزش غذایی بالاست که به نام ریشه زندگی لقب گرفته است . و از ان برای تقویت جسم و ذهن استفاده می نمایند .

•  جینکو
  

جینکو بیلو با به درخت معبد شهرت دارد . یک گیاه مقوی حافظه به شمار می رود .قسمت مورد استفاده دارو ی ان برگهای این گیاه می باشد که خاصیت ریلکس کننده (آرام بخش )دارد و موجب جریان خون بیشتر در سلولهای مغزی می شود .و جهت مقابله با الزایمر در پیری بکار می رود .

•  چغندر
  

با مقدار زیاد فسفر و قند این گیاه کمک زیادی به مغز و درک مطالب و خاطرات و ثبت و ضبط مطالب می کند . از سوی دیگر در درمان کم خونی و ضعف عمومی بدن بویژه در ناحیه سلولهای مغزی کمک می نماید . میزان فسفر ۱۰۰ گرم ریشه چغندر ۵۵ میلی گرم است .

•  خردل
  

سبزی خردل غنی ترین منشا اهک غذایی است . از نظر ویتامین آ وث و آهن و کلسیم بسیار غنی است . طبیعت گرم و تند و تیز و وجود اسانس فرار و معطری که در خردل و دانه های ان وجود دارد این گیاه را جهت تحریک سلولهای معده مناسب ساخته است.

•  زعفران
  

شهرت زیادی در تقویت اعصاب ،کمک به تحریک سلولهای مغزی و تقویت آن و همچنین تقویت حافظه دارد . ابن سینا حکیم عالیقدر مصرف زعفران را با کمی کندر و عسل به صورت خمیر جهت رفع کندی ذهن تجویز کرده است .

این گیاه گرم وخشک بوده دارای خاصیت شادی بخش وتقویت کننده حواس و مغز و تنظیم کننده سلسله اعصاب می باشد . زعفران خواب اور بوده و در رفع تشنج که منشا آن تحریکات مغز می باشد بسیار موثر است جهت تقویت حافظه ۴ گرم زعفران با ۱۰ گرم کندر و ۱۰ گرم زنجفیل  را ساییده و با ۱۰۰ گرم عسل به صورت قرص در اورید .

• سعد کوفی
  

اثرات بسیار مفیدی بر روی حافظه و از بین بردن کند ذهنی و فراموشی دارد . خوردن سعد پودر شده به همراه پودر زعفران و مویز خشک و کمی عسل در طول ۴۰ روز متوالی هر روز یک قاشق مربا خوری صبح ناشتا در رفع فراموشی و حواس پرتی بی نظیر است .

• سیر

وجود ماده ای به نام الیسین که موجب خاصیت انتی بیوتیکی در سیر شده است و بوی ان نیز مربوط به این ماده می باشد . و همچنین روغن فرار موجود در سیر که الیله سولفید نام دارد از یک سو و غنی بودن این گیاه از سولفور و فسفر و اهن و کلسیم یبب شده است که از هر ماده مقوی ضد میکروبی شناخته شده دیگری بهتر و موثر تر بوده و حتی الیسین موجود در ان قویتر از پنی سیلین باشد .

تنظیم و بازنشر : آلامتو
منبع : سلامتستان

داروخانه پروردگار

 

نام فارسی : زنجبیل
تیره: Zingi beraceae
نام علمی: Zingiber officinal
نام انگلیسی:Ginger

زنجبیل گیاهی دوساله یا چند ساله ، دارای ریزومهای خزنده و ساقه ای یکساله به طول 30 سانتی متر تا 1 متر می باشد.ساقه این گیاه توپر، راست واستوانه ای شکل است که توسط غلاف غشائی متراکم و فلس مانند احاطه می شود. برگهای این گیاه به فرم سرنیزه ای، فاقد دمبرگ، نوک تیز وبه طول 20 سانتی مترو عرض 2 سانتی متر قابل مشاهده هستند.برگها بطور متناوب بر روی غلاف ساقه قرار گرفته اند.ساقه گل دهنده که حاوی گل اذین سنبله است به موازات ساقه اصلی وبه طول 30 سانتی متر مشاهده می شود و مانند ساقه اصلی ازفلسهای نازک وغلافهای غشائی متراکم پوشیده شده است. گلهای زنجبیل به رنگ زرد مایل به سبز و منقوش به لکه هایی ارغوانی یا زرد می باشند ودر هر برا کته 2 تا 3 عدد از آنها محصور می باشند. بطور متوسط در هر گل آذین 12 تا18 گل وجود دارد و تنها یکی از سه پرچم گل بارور می باشد. میوه زنجبیل بصورت کپسول کشیده است. دوره رشد این گیاه بین 9 تا 10 ماه می باشد. هندوستان 50 درصد زنجبیل جهان را تولید می کند. سایر تولیدکنندگان بزرگ زنجبیل کشورهایی چون نیجریه،جامائیکا،سیرالئون،تایلند،تایوان،چین،جزایر ایسلند،استرالیا، ژاپن و سریلانکا میباشند. عربستان سعودی بزرگترین وارد کننده زنجبیل از امریکا،انگلستان،هلند و سودان می باشد. زنجبیل در کشورهایی چون هندوستان،اندونزی،شمال افریقا،شرق افریقا،چین استرالیا،مکزیک و جامائیکا درسطح وسیع کاشته می شود. هندوستان سالانه 67000 تن زنجبیل تولید می کند که درحدود12000 تن آن به صورت زنجبیل خشک می باشد . هندوستان زنجبیل خشک خود را به سایر کشورها صادر می کند که صادرات زنجبیل هندوستان در سال 1999 تا 2000 به ارزش 60/30 کرور روپیه بوده است .



ترکیبات شیمیایی و خواص درمانی زنجبیل :

بر طبق آخرین مطالعات انجام شده و بر اساس اطلاعات فنی به دست آمده و تجزیه شیمیایی ترکیبات موجود در زنجبیل مشخص شده است که شامل 4/2 درصد پروتئین و آمینو اسید ، 3/12 درصد کربو هیدرات هایی چون نشاسته ، گلوکز و فروکتوز ، 2/1 درصد مواد معدنی مثل کلسیم ، فسفر ، آهن ، سدیم ، پتاسیم و منیزیم ، چربیها ویتامینهایی چون تیامین ، ریبوفلاوین ، نیاسین ، ویتامین a ، ویتامین c ، 1 تا 3 درصد اسانسهای روغنی شامل سیترال ، سینئول ، زینجیبرین ، ژرانیول ، ژرانیول استات ، بورنئول ، لینالول ، استات زینجیبرول و غیره می باشد . در مورد خواص دارویی زنجبیل می توان گفت که ضد نفخ ، نیرو دهنده ، مقوی معده ، باد شکن ، ضد اسکوربوت ، محرک پوست ، قوه باه ، معرق ، ضد تشنج ، ضد تهوع می باشد و از آن بعنوان چاشنی در بین ملل مختلف استفاده می شود ، زنجبیل یکی از ادویه های خوراکی است و برای خوش طعم کردن نان قندی و تهیه آبجو به کار می رود . زنجبیل همچنین برای تهیه محصولات غذایی مثل کیکها و بیسکوییتها و تغذیه حیوانات به کار می رود . زنجبیل خشک برای تولید روغن زنجبیل و اسانس آن و استخراج اولئورزین از آن بکار می رود . زنجبیل گیاهی بومی نواحی شرق هندوستان می باشد و در سیلان ، مالابر و چین نیز بطور خودرو مشاهده شده است .

یکی از بزرگترین شرکتهای داروسازی جهان ، در سالهای اخیر موفق به ساختن دارویی مرکب از گلوکز آمین ، منگنز ، منگنز گلوکنیت و زنجبیل برای درمان التهاب مفاصل ، استئوآرتریت ، نقرس و کمر درد شده است . که این دارو AB ORIOSTIN نام دارد و موجب درمان طبیعی ورم مفاصل می شود . گلوکز آمین سولفات همراه با منگنز و زنجبیل به شکل فرمولی در آورده شده اند که در درمان درد عصب سیاتیک ، رماتیسم و دردهای عضلانی موثر می باشد . گلوکز آمین سولفات در بازسازی غضروف به بدن کمک می کند . زنجبیل باعث تسکین درد و ورم مفاصل می شود . مجموعه این داروها با فرمول گلوکز آمین سولفات به میزان 750 میلی گرم ، منگنز گلوکنیت به میزان 5/45 میلی گرم ، منگنز به میزان 5 میلی گرم ، پودر ریزوم زنجبیل به میزان 200 میلی گرم با یکدیگر ترکیب شده اند . این دارو به صورت کپسولهایی دربسته های60 تایی به بازار ارائه شده است . با توجه به اینکه با افزایش سن انسان و بروز پیری میزان گلوکز آمین موجود در بدن انسان کاهش می یابد وبد لیل کاهش میزان این ماده انسانها در هنگام پیری دچار رماتیسم و تقرس و سایر عوارض اسکلتی می شوند . بنابراین استفاده از این کپسول ها در افراد مسن برای جبران میزان گلوکز از دست رفته بسیار مفید می باشد . هر فرد روزانه می تواند 1تا2 کپسول را بعد از غذا استفاده کند . لازم به ذکر است که افرادی که نسبت به غذاهای دریایی حساسیت دارند یا دچار بیماریهای خاص هستند، باید قبل از خوردن این کپسولها با پزشک مشورت کنند

کشت و کار زنجبیل

آب و هوا و خاک :

این گیاه در نواحی گرمسیری و نیمه گرمسیری کاشته می شود و به درجه حرارت بالا و بارندگی خوب نیاز دارد و در جنوب غربی هند و مناطق دارای بارش سالیانه 250 سانتی متر به صورت دیم کاشته می شود . این گیاه در ارتفاعات 1300 تا 1600 متری از سطح دریا قادر به رشد است . بر طبق مطالعات انجام شده توسط coimbator مشخص شده است که کشت زنجبیل بصورت مخلوط در کشتزارهای فوفل به دلیل وجود شدت نور نسبتاً کم ، درجه حرارت مناسب خاک و هوا ، رطوبت نسبی بالا ، نسبت به کشت این گیاه بطور انفرادی محصول بهتری را به دست ما می دهد . خاک سبک شنی – لومی مناسبترین نوع خاک برای رشد زنجبیل می باشد و خاکهای سنگین رسی و شنی زبر برای کاشت این گیاه نامناسب هستند . این گیاه به عناصر غذایی زیادی نیاز دارد و خاک مزرعه باید بسیار حاصلخیز باشد . این گیاه در شرایط غرقابی و خاکهای شنی دارای قابلیت درشت عملکرد خوبی ندارد . مساعد ترین درجه حرارت خاک برای جوانه زنی ریزومهای بذری این گیاه 25 تا 30 درجه سانتی گراد می باشد و در درجه حرارتهای کمتر زمان بیشتری برای جوانه زنی لازم است .

روش تکثیر :

برای تکثیر زنجبیل ریزومهای گیاه را که شامل یک جوانه و به طول 5/2 سانتی متر می باشد . در زمین می کارند که نسبت به ریزومهای بزرگتر محصول بهتری می دهند. زمان کاشت ریزومها تقریباً در اوایل بهار می باشد ( دیمی ) . برای کاشت این گیاه از طریق آبیاری ریزومها را در اواخر پاییز تا اوایل زمستان می کارند . فاصله کاشت به میزان 30 سانتی متر بین ردیفها و 15 تا 20 سانتی متر روی ردیفها می باشد . عمق کاشت بین 4 تا 5 سانتی متر می باشد . میزان ریزوم مورد نیاز برای کاشت یک هکتار زمین 1000 تا 1200 کیلوگرم می باشد . برای تحریک جوانه زنی ریزومها آنها را به مدت 5 دقیقه در agallol 100 گرم یا Agrymycin 188 همراه با Kealux 6 میلی لیتر همراه با sendovito 15 لیتر در 300 لیتر آب خیسانده می شوند و پس از انجام این عملیات در سایه خشک می گردندد و در زمین کاشته می شوند . پس از کاشت مالچ پاشی صورت می گیرد که در هندوستان مالچ پاشی با برگ سبز به میزان دو برابر عملکرد محصول را افزایش می دهد . از مزایای دیگر مالچ پاشی حفظ رطوبت خاک تا عمق 1 تا 2 سانتی متر می باشد . بر طبق مطالعات انجام شده در هندوستان ، مالچ پاشی با برگ shasin نسبت به مالچ پاشی با برنگ مانگو ، کاه و کلش برنج و عدم مالچ پاشی ، اثر بهتری بر افزایش عملکرد گیاه دارد . مالچ پاشی در دو مرحله بعد از کاشت نیز ( 45 تا 60 و 90 تا 120 روز بعد از کاشت ) صورت می گیرد . میزان مالچ مورد نیاز 15 تا 20 تن در هکتار می باشد .

کودها و عناصر غذایی مورد نیاز :

بر طبق مطالعات انجام شده در Kerala هندوستان زنجبیل با افزایش 30 تن کود دامی در هکتار که قبل از کاشت باید بواسطه شخم زدن با خاک مخلوط شود و همچنین افزایش کودهای اوره به میزان 75 کیلوگرم در هکتار ، p2 o5 به میزان 50 کیلوگرم درهکتار 60 روز و 120 روز بعد از کاشت به زمین افزوده می شوند و همچنین 50 کیلوگرم کود پتاسه درهکتار ، بهترین عملکرد را خواهد داشت . لازم به ذکر است که کود فسفر برای افزایش عملکرد بسیار ضروری می باشد . بر طبق مطالعات انجام شده در کلکته هند ، به دلیل وجود ناسازگاریهای محوری و ریشه ای و همچنین ناسازگاری ژنتیکی مثل دیر جدا شدن کروموزومهای laggard ، پل چسبنده و غیره دانه های گرده انواع زنجبیل نابارور بوده و از طرفی فاقد منابع طبیعی می باشد که خود عاملی برای ناباروری گرده می باشد .

به طور کلی دو نوع دانه گرده کشیده و نابارور ، دانۀ گرده گرد و نابارور در زنجبیل مشاهده می شود . به دلیل اینکه تعداد دانه های گرده کشیده نابارور از انواع گرد و بارور زیادتر است، تولید بذر در زنجبیل به مقدار خیلی کم صورت می گیرد.

آفات و بیماریهای زنجبیل:

زنجبیل به بیماری پوسیدگی نرم که همان پوسیدگی ریزوم است مبتلا می شود. عامل این بیماری که در طول مدت ذخیره زنجبیل در انبار بدان حمله می کند نوعی قارچ به نام pythium ophanidermatum می باشد که بین 80 - 60 درصد به محصول زنجیل خسارت می زند . این بیماری را می توان با استفاده از سرازان 25 درصد کنترل کرد . بیماری زردی زنجبیل که منجر به زرد شدن برگها ی این گیاه می شود و از پایین گیاه شروع می شود و به طرف بالا پیش می رود نیزدر زنجبیل مشاهده می شود . برعکس زنجبیلهای مبتلا به بیماری پوسیدگی نرم ، زنجبیل های مبتلا به بیماری زردی پس از مدتی خشک می شوند . ریزومهای مبتلا به بیماری پوسیدگی ریشه پس از مدتی به رنگ کرمی در می ایند و حالتی نرم پیدا می کنند و قادر به رشد نمی باشند که برای کنترل این بیماری باید ریزومهای بذری را در محلول قارچ کش 45-m dithane 3/0 درصد یا benalate به مدت دو ساعت بخیسانیم و آنها را بکاریم . پس از به کار بردن این قارچ کشها باید یک آبیاری در زمان کاشتن و یک آبیاری در روز پانزدهم پس از کاشتن صورت پذیرد . لاروهای ساقه خوار، برگ خوار ، میوه خوار و ریشه خوار پروانه ها به زنجبیل حمله می کنند . لاروساقه خوار و برگ خوار ار زنجبیل که یکی از آفتهای مهم این گیاه می باشد و باعث از پا در آمدن گیاه می شود ، به زنجبیل حمله می کند که نام علمی آن ( conogethes punctiferalis) می باشد و راه مبارزه با آن استفاده از سم حشره کش endrin 5/0 درصد می باشد .



برداشت زنجبیل :

در زمانیکه قسمت هوایی گیاه در پایان دورۀ رشد شروع به خشک شدن کردند ریزومها آماده برداشت هستند . ریزومها بعد از برداشت از هم جدا می شوند و باید شسته شوند در غیر این صورت محصول نهایی که زنجبیل سفید است بدست نمی آید . در صورتی که تقاضای بازار برای زنجبیل سبز زیاد باشد ، زنجبیل را باید زودتر از موعد مقرر ( 15 تا 20 روز قبل از رسیدن کامل ) برداشت کنند. ریزومهای سالم و گوشتالو را به مدت 30 دقیقه در سراسان 25 % قرار می دهند تا از بیماریهای قارچی انباری در امان بمانند و سپس آنها را در سیلو نگهداری می کنند . رطوبت زنجبیل خشک حداکثر باید 10 % باشد . زنجبیلهای خشک شده در کیسه های کاغذی بسته بندی می شوند و مناسب ترین دما برای نگهداری آنها در انبار 35 تا 38 درجه سانتی گراد می باشد .

تهیه زنجبیل خشک :

زنجبیل سبز را 2 یا 3 بار کاملاً در آب شسته می شود و سپس برای یک روز در آب خیسانده می شود . روز بعد پوست ریزوم با چاقوهای کوچک از جنس خیزران بدقت کنده می شود و باید مواظب باشیم که فقط پوست خارجی را بکنیم و در اثر آسیب دیدن پوست زیرین عصاره روغنی از دست می رود . بعد از کندن پوست ریزوم زنجبیل ان را به دقت می شو یند و در آفتاب خشک میکنند. برای بهبود کیفیت محصول زنجبیل سفید ، ریزومها را به مدت چند دقیقه در محلول آب آهک 3 درصد می خیسانند و سپس با گوگرد ضد عفونی و سپس خشک میکنند. این عمل برای افزایش کیفیت زنجبیل سفید به میزان 18 تا 20 درصد تا دو بار تکرار می شود.

مرزنجوش وحشی:

Oriyganum vulgare

گیاهشناسی:

گیاهی است چند ساله و منشا آن نواحی مدیترانه می باشد. این گیاه دارای ریشه سطحی بوده و ارتفاع آن  بسته به منطقه رویشی به 100-50 سانتی متر می رسد. ساقه چهارگوش به رنگ قرمز،  پوشیده از کرکهای ترشحی، برگها به طول 5-3 سانتی متر و تخم مرغی شکل، فاقد دندانه و به ندرت کرکدار هستند. میوه فندقه، استوانه ای شکل با سطحی صاف به رنگ قهوه ای و به طول یک میلی متر است.

خواص دارویی و موارد مصرف

اندام رویشی این گیاه به عنوان ادویه استفاده می شود. مواد موثره آن سرفه راتسکین داده و در ناراحتیهای تنفسی به عنوان ماده ای خلط آور استفاده می شود از دم کرده اندام های رویشی  به عنوان ماده ای اشتها آور و ضد نفخ استفاده می شود. اسانس این گیاه خاصیت ضد باکتریایی و ضد قارچی دارد.

پراکنش:

منشاء این گیاه نواحی مدیترانه ای می باشد و در کشورهای دارای آب و هوای مدیترانه ای کشت می شود.

نیازهای اکولوژیکی

گیاه شناسی کلی مرزنجوش

نام علمی: Origanum Majorana L.
فرانسه: Marjolaine des jardins , Marjolaine
آلمانی: Majoran , Mayoran
ایتالیایی: Majorana , sansuco
انگلیسی: Sweet Marjoram
عربی: مرزنجوش، مردقوش، ریحان داوود

مرزنجوش که یکی از گیاهان دارویی است خود را با شرایط متفاوت محیط زندگی نواحی مختلف انطباق داده است زیرا، در نواحی گرم به صورتی پایا، در منطقه مدیترانه به صورت گیاهی دوساله و در نواحی معتدل به شکل گیاه یکساله رشد می کند. ساقه آن علفی، برگ کوچک و انبوه، متقابل، بیضی شکل، فاقد دندانه و یا کنگره است.
تمام قسمت های هوایی گیاه شامل تارهایی غدهایست که اسانس مطبوعی از آن ها تصاعد می گردد. از محور کناری برگ ها، یک مجموع ساقه و برگ رشد کرده، و از این طریق، تکثیر زیادی می کند. جام گل صورتی نگ و یا سفید رنگ است که شامل 4 ردیف براکته است و از نظر کلی، شکلی کروی به گل بخشیده، که در بالای ساقه ظاهر می گردند.
وجود گیاه مرزنجوش را در ایران بدون تعیین مشخصات محل رویش، حدس زده اند، لکن در کتب گیاهی مختلف تایید نشده است. آن چه که در منابع خارجی ذکر شده است، با شک و تردید زادگاه مرزن جوش را آفریقای شمالی (در مصر) دانسته اند که از آن جا به اروپای مرکزی رفته است و به همین دلیل است که در عهد باستان، مرزن جوش به عنوان یک ادویه مهم و نیز گیاهی اهلی و پر ارزش، به ویژه در مشرق زمین، می درخشیده است.

خوشبختانه در حال حاضر نام سه گونه مرزنجوش که به حالت وحشی در ایران انتشار دارند، در فلور ایران تالیف آقای دکتر احمد قهرمان، جلد دوم، چهارم، ششم ذکر گردیده عبارتنداز:
1) Origanum vulgare L.
محل انتشار: لاهیجان، بندرانزلی، تالار، آستارا، چمن های مرطوب آبدار و حوالی لنگرود.
2) Origanum Strobilaceum S.Mobayen et A.Ghahreman
محل انتشار: ارتفاعات بین تنکابن و چورته.
3) Origanum viride (Boiss.) Halacsys
محل انتشار: گرگان، شاه پسند، بهشهر، بین عباس آباد و قائم شهر، آمل، کجور، نوشهر، گردنه حیران، رشت، بین بجنورد و تپه مراوه.
تاریخچه

قال رسول الله صل الله علیه و آله: به مرزنجوش رو کرده، آن را بو کنید که برای رفع غضب مفید است.
عطر نافذ و مطبوع مرزن جوش از آغاز تمدن بشری، همه را دنبال خود کشانده و توجه شفا دهندگان و جادوگران را به خود جلب کرده است، به طوری که درباره آن حکایات و داستان های زیادی گفته شده است، که از جمله این حکایات، حکایت خالد ابن ولید است.
وی یکی از سرداران اسلام بود که سرکردگی عده ای از سواران، مامور فتح مداین گردید که در تصرف یزدگرد سوم بود. خالد با سوارانش به نزدیک مداین رسیدند و قرار بود فردای آن روز حمله را شروع کنند، لکن معلوم نیست به چه علتی خالد مایل شد جشنی برپا کند. در هر حال او این جشن را برپا کرد و خود شراب فراوانی نوشید و مست شد. تمامی سواران و همه اطرافیان، وقتی مستی فرمانده و سرکرده خود را مشاهده کردند، نسبت به فتح فردای خود هراسان شدند و در نتیجه در صدد چاره جویی برآمدند، به طوری که نزد ابراهیم ابن امیه، که شهرتی در معالجه و مداوای بیماران داشت رفتنند و از او کمک طلبیدند. ابراهیم ابن امیه، نوشابه ای تهیه کرد و به خالد خورانید. بلافاصله پس از صرف آن نوشابه، مستی اش برطرف شد و به حالت عادی برگشت. خالد فردای آن روز، با کمال عقل و هوشیاری، حمله خود را علیه مداین و یزدگرد سوم آغاز کرد و بدون این که یک تن از سربازان و لشکریان او کشته شوند، آن جا را فتح کرد. این فتح خالد به خاطر نوشابه ای بود که ابراهیم ابن امیه از گل مرزنجوش برای او تهیه کرده بود.

گونه های صادراتی مرزن جوش

در بازارهای تجارت و صادراتی دنیا، از دو نوع گیاه مرزن جوش، یکی گیاه وحشی و دیگری گیاه اهلی نامبرده می شود که عبارتند از:

ترکیبات شیمیائی : اسانس ( توژان حدود ۵۰درصد)، مواد تلخ و دی ترپن، فلاو نوئید، اسیدهای فنو لیک، تانن

مصارف محلی: درمان تشنج، دردهای مفصلی و سر گیجه و میگرن، کاهش دهنده قند خون و لرزش اندامها، برای بی نظمی قاعدگی و دردهای قاعدگی و ترشحات زنانگی بسیار نافع است

خواص دارویی و موارد مصرف این گیاه دارای خواص ضد عفونی کننده، قابض، ضد نفخ، کاهش دهنده قند خون می‌باشد. پراکنش در آمریکا، روسیه و ایتالیا در سطوح بزرگ کشت می‌شود.

بادرنجبویه

 نام علمی : Melisa officinalis

نام انگلیسی : Lemon balm  

خصوصیات گیاهی :

بادرنجبویه گیاهی علفی و چند ساله،باریزوم چوبی،ساقه راست ومنشعب 4گوش که ارتفاع آن تا حدود یک متر رسیده،کرکدار ،به رنگ سبز روشن مخروط با زرد می باشد . منشا این گیاه شــرق مدیترانه و جنوب اروپا گزارش شده است .ارتـفاع آن بین 50 تا 100 سانتی مترمتفاوت است. برگها پهن و تــخم مرغی شکل به طول 3 تا 6 سانتی مترو به صورت مـتقابل روی ساقه قرار می گیرند رنگ برگها سـبز تیره است . ســطح آنها ناصاف بوده و برجستگی های متعددی دارد . گلها در قسمت فوقانی ساقه و در ناحیه زاویه بـرگها تشکیل می شوند. غنچه های بادرنـجبویه مــعمولا زردرنگ هستند که پس ازبازشدن گلهای ســفید یا بـنفش پدید می آیند. بر روی ریزوم ، گره های خــاصی وجود دارد که ازاین گره ها اسـتولون ها وسایرانشعاب های ریشه ای به رنگ قهوه ای روشن خارج می شود . میوه این گیاه چهار قسمتی بوده و طول آن 1 تا 1.5 میلی متر است . دانه ، تخم مرغی شکل و رنگ آن تــیره و براق است. وزن هـــــزار دانه 0.6 تا 0.7 گرم است . بذوراین گیاه چنانچه درشرایط مناسبی نگهداری شوند ، تا چهار سال از قوه رویشی مناسبی برخورداند

قسمت دارویی :

پــــیکر رویشی ( برگ ها و ساقه های جوان بــــادرنجبویه ) حاوی مواد موثره بوده وخاصیت دارویی دارند .

مواد موثره :

پیکر رویشی این گیاه محتوی اســــانس است که مــــقدارآن بین 0.2 تا 0.5 درصد می باشد . مهمترین ترکیب تشکیل دهنده اسانس ســـــیترونلال ( 20 تا 50 درصد ) است و از ســـیترال ژرانیول ، لیالول واستات اوژنول نام برداسانس این گیاه حاوی مقادیر کمی اسید رزماری است .

خواص درمانی :

ازمـــواد موثره این گیاه ، داروهایی برای درمان ناراحتی های عصبی وهمچنین داروهایی برای مداوای بیماریهای معدی ، قلبی ، روده ای که منشاء عصبی دارند تهیه می شود .اسانس بادرنجبویه در صنایع دارویی ، غذایی و آرایشی و بهداشتی نیز کاربرد دارند .

مواد و عناصر غذایی مورد نیاز برای کشت :

درفصل پـــاییز (قبل کاشت و هنگام آماده سازی خاک)افزودن کودهای حیوانی کـاملا پوسیده به مقدار 25 تا 30 تن در هـکتار ، نقش عمده ای در افـــــزایش عملکرد گیاه دارد پس از افزودن کود حــــیوانی به خاک، با انجام شخم مناسبی بایدآن را به عمق 25 تا 30 سانتی مـــتری زمین منتقل نمود. نحوه اضافه کردن کودهای شــیمیایی به خاک های مختلف متفاوت بوده و به شرایط اقلیمی و بافت خاک بستگی دارد .

به طورکلی باید میزان 50 تا70 کیلوگرم درهکتار ازت، 50 تا60کیلودرهکتار اکسید فسفر و 80 تا 100 کیلو درهکتار اکسید پـــتاس در فصل پاییز یا زمستان، قبل از کشت گــیاه به عنوان مــــقادیر پایه به خاک اــــفزوده شود . همچنین توصیه می شود مــقدار 20 تا 30 کیلو گرم در هـکتار ازت در فـواصل بین ردیف ها (در بهار) پس از رویش گیاهان به طور سرک در اختیار گیاهان قرارگیرد . تحقیقات نشان می دهد اسـتفاده از کودهای مـایع به صورت مـــحلول پاشی به طور چشم گیری سبب افزایش عملکرد میشود .

سازگاری :

بادرنجبویه درطول رویش به هوای گرم و نورکافی نیاز دارد . بذر این گیاه در دمای 10 تا 12 درجه ســانتی گراداست این گیاه قادربه تحمل درجه حرارتهای پایین (20 تا 25) درجه سانتی گراد می باشد ولی برای گیاهان مسن ، درجه حرارتهای پــایین برای مدت طولانی مضـــر است و تـاثیر نامطلوبی بر رشد و همچنین مواد مــوثره آنها دارد رویش این گیاه در ســایه سبب کاهش کمیت و کیفیت اســانس آن می شود. بـــادرنجبویه را در هرنوع خاکی می توان کشت کرد ولی خاکهایی با بافت متــوسط و غنی از تــرکیبات کلسیم و دیگر عناصر غذایی برای رویش این گیاه مناسب هستند .

روش کاشت:

بادرنج بویه را می توان از طریق بذر یا از طریق رویشی تکثیر کرد.بذر گیاه بادرنج بویه دارای قوه رویشی کمی است.از این رم برای افزایش قوه رویشی،بذرها را باید به مدت 16تا20 ساعت درآب ودر دمای محیط خیساند یا این که به مدت 48ساعت در دمای 48درجه سانتیگراد قرار دارد.تکثیر به روش بذر به دو روش مستقیم وغیر مستقیم انجام می گیرد که در روش مستقیم بذر در زمان مناسب(اواخر پاییز) به صورت ردیفی در فاصله 60 سانتیمتری از هم کشت می شود . این بذر ها پس از طی دوره ی سرما در زمستان در فصل بهار سبز می شوند.این روش به علت مزاحمت بیش از اندازه علف های هرز فقط در سطوح کم توصیه می شود.در روش غیر مستقم ابتدا در خزانه بذر هارا کشت می کنند وسپس وارد زمین اصلی می کنند .

تکثیر رویشی : اواخـر تــابستان (اواخرشــهریور) زمان مناسبی برای تکـثیر رویشی بادرنجبویه است . تـکثیر رویــــشی از طریق تقسیم بوته صوت می گیرد. بدین صورت که پس ازخــارج کردن  بوته( بوته های 3 ساله )، آنها را به چــند قسمت تــقسیم کرده و در زمین اصـــلی کشت می کنند.

مراقبت و نگهداری :

رشـــد اولیه بادرنجبویه بسیار کند و بطئی بوده و وجـــین علفهای هرز در طول رویش این گیاه ضـــروری است. بنابراین در سال اول رویش تا قبل از بسته شدن بین ردیف ها بر اثر رشد گیاه، باید2تا 3 بار اقدام به وجین علفهای هرز نمود.اگر چه در سطوح کوچک کشت مبارزه مکانیکی با علف های هرز کافیست،ولی در سطوح وسیعکست وجین مکانیکی به تنهایی کافی نیست وبه موازات آن بایداز علف کش های مناسب استفاده کرد.

  این گیاه در طول رویش توسط برخی آفات یا عوامل بیماریزا تهدید می شود. لاروبعضی حشرات مانند: Melolontha و Phyllotreta sp ممکن است صدمات زیادی به محصول واردکند که بااستفاده از سموم مناسب می توان به مبارزه با آنها پرداخت. کک نباتی شـــــلغم Phyllotreta sp با تــغذیه از بـرگهای گیاه بادرنجبویه، آن را توری شکل می کند. زنجره ها و انواع شته ها از دیگرآفـاتی هستند که با تـغذیه از شــیره گیاه علاوه بر تضعیف آن ، باعث ابــــتلای گیاه به بـیماریهای ویروســی نـیز می شوند و خـسارات ســــنگینی به مـــحصول واردمی آورند .

قارچ لکه برگی septoria melisa نیز از بیماریهای شایع بــادرنجبویه است. با عملیات به زراعی مناسب و ســـموم مناسب می توان این بـیماریها را کنترل کرد .

برداشت :

از سال اول رویــش می توان محصول را برداشت کرد، در سال اول یکبار ولی از سال دوم به بعد دو یا حتی سـه مرتبه می توان پــیکر رویشی بـادرنجبویه را بــرداشت کرد.  زمان مــناسب برای اولین برداشت ، در مــرحله گـــلدهی کامل (تیرماه) است و دومین بـرداشت در اواســــط شـهریور انجام می شود. هنگام برداشت پــیکر رویشی گیاهان را از فاصله 4 تا 5 سانتی متری ســطح زمین برداشـت می کنند ، پــس از برداشت مــحصول را بـاید خـــشک کرد. تــاخیــر در خشک کردن کردن محصول سبب سـیاه و قهوه ای شدن برگها می شود که کاهش شــدید کمیت و کیفیت مــــواد موثره را به هــمراه دارد. دمـــای مناسب برای خشک کردن پـــیکر رویشی گیاه، دمای 45 تا 50 درجه سانتی گراد است. عـملکرد پــیکر رویشی تازه 10 تا 20 تن در هکتار است که پس از خشک شدن 2 تا 4 تن پیکر رویشی خشک به دست می آید .عملکرد برگ خشک 7/0تا1 تن در هکتار می باشد.

گیاه سرخاب به خانواده فیتولاکاسه تعلق دارد. علفی، پایا، با ارتفاع حدود ۳ متر بومی شمال آمریکا(جنوب غربی کانادا و ایالت های ویرجینا فلوریدا ایالت متحده آمریکا) است و به فراوانی در سواحل دریای خزر می روید. برگهای این گیاه متناوب، بیضی شکل، بدون دندانه، فاقد تار با پهنک کامل بدون گوشوارک، با گل های سفید و یا سفید مایل به صورتی و میوه های به رنگ بنفش مایل به سیاه ارغوانی شبیه خوشه انگور می باشد . این گیاه اثرات متعدد درمانی در اختلالات گوارشی (ایجاد تهوع، استفراغ و اثر مسهلی)، روماتیسم مزمن و ضد میکروارگانیزمی (ضد میکروبی و ضد ویروسی) و کاهش آلودگی های قارچی و تحریک سیستم ایمنی دارد . در تحقیقات اخیر، وجود کدورت یا اختلالات کبدی گزارش شده است که برای اثبات فرضیه سمیت بافت کبدی به مطالعات تکمیلی نیاز است. دو تری ترپن ساپونینی فیتولاکتوکسین(Phytolactoxin) و فیتولاکسی ژنین (Phytolaccigenin) به عنوان عامل عمده سمیت شناسایی شدند. از طرفی میتوژن های گیاهی (PWM=Pokeweed mitogen) مانند Lectins به احتمال زیاد در سمیت کبدی دخالت دارند.

توکسین ها و میتوژن های گیاهی روی سلول های پارانشیمال کبدی و یا به طور غیر مستقیم از طریق مواد میانجی آزاد شده از سلول های غیر پارانشیمال کبدی مثل کوپفر کبدی عمل می کنند و منجر تغییرات هیستو پاتولوژیک می شوند که اغلب در منطقه ۳ لوب کبدی مشاهده می شود . برای ارزیابی سمیت کبدی عوامل مختلفی از قبیل: بررسی تغییرات پروتئین تام، تغییرات آنزیماتیک (ALT/AST)، سنجش میزان ذخایر گلوتاتیون، ریز بینی نمونه ها و بررسی آسیب های بافتی قابل بررسی هستند. آنزیم های ترانس آمیناز هر چند اختصاصی نیستند ولـــی در بسیاری از آسیب های کبدی افزایش می یابند که ذخائر گلوتاتیون برای خنثی سازی متابولیت های الکتروفیل کفایت نمی کند و با پراکسیداسیون غشاء چرب میتوکندری و لیزوزوم، آنزیم ها آزاد سازی می شوند.

اثرات سمی گیاه و فرایند سرطان زای آن کاربردهای متعدد و بهینه درمانی آن را با شک و تردید توأم می کند و نظارت و کنترل و محدود کردن مصرف آن را ضروری می نماید. به منظور ارزیابی سریع و نسبتاً دقیق میزان سمیت عصاره متانولی و عصاره آبی گیاه از سیستم پرفیوژن کبد جدا شده موش صحرایی که به حالت طبیعی و فیزیولوژیک شباهت زیادی دارد استفاده می شود. در این سیستم سلول های کبدی به طور مستقیم در مجاورت غلظت های مختلفی از عصاره متانولی و عصاره آبی گیاه قرار می گیرد. (اجزاء پلاسما و ارگان های مجاور و هورمون های موضعی روی سیستم پـــرفیوژن تأثیر چندانی ندارند) و در فاصله زمانی بسیار کوتاه مطالعه سمیت کبدی امکان پذیر می شود.

خواص درمانی

۱. ریشه این گیاه سمی است. ابتدا چند آب جوشانده بیرون ریخته شود سپس استفاده گردد. اگر چنان‌چه بر اثر بی‌احتیاطی استفاده شد جهت رفع مسمومیت آن شیر بنوشند.
۲. جهت جلوگیری از بزرگ شدن غده تیروئید برگ‌های سبز این گیاه را مانند سبزی خوردن می‌توان همراه غذا مصرف نمود.
۳. برای جلوگیری از سفت شدن كبد و رفع آن از برگ‌های این گیاه استفاده می‌شود.
۴. جهت درمان حالت صفراوی از سبزی این گیاه استفاده شود.
۵. میوه این گیاه ضد یبوست می‌باشد ولی نباید در خوردن آن افراط كرد.
۶. همچنین از برگهای جوان آن که محتوی ویتامین C می باشد بعنوان سبزی مصرف می شود 

اندام مورداستفاده

ریشه خشک شده :
امروز به عنوان تصفیه کننده لنف ، مخصوصا درتب غده ای والتهاب لوزه ، به کار می رود و می توان آن را برای درمان ماستیت به کار برد وداروهای روماتیسم اضافه کرد . کاربردخارجی آن برای بیماری های پوستی عفونی مانند جرب وکچلی قارچی پوست است و می توان آن را به مرهم های تسکین دهنده درد زخم ، همورویید و مفاصل ملتهب افزود .

میوه :
قدرت آن عموما کمتر از ریشه است .میوه تازه وخشک شده سمی است وشیوه آپاچی ، یعنی جویدن آن ، توصیه نمی شود. در گذشه آن را برای بیماری های پوستی و درمرهم های مسکن روماتیسم به کار می بردند. عصاره آن را روی زخم وتومور می مالیدند اما تاثیر چندانی ندارد .

تکثیر

ازدیاد این گیاه از طریق بذر صورت می گیرد . بذر این گیاه به رنگ بنفش و وزن هزار دانه آن معادل ۸۴۷/۵ گرم است . در صورتیکه بذر آن اواخر اسفند و اوایل فروردین کشت شود براحتی جوانه خواهد زد . میزان بذر مورد نیاز برای هرهکتار زمین ۲۰۰ تا ۵۰۰ گرم میباشد .

آفات

از آفات مهم این گونه تشی است که به ریشه های آن صدمه وارد می کند . میوه سرخاب کولی پس از رسیدن توسط خرس و همچنین پرندگان مصرف می شود .

با توجه به پراکنش جغرافیایی نسبتاَ کم گیاه سرخاب کولی درشمال ایران و استان گلستان که بیشتر در حاشیه جاده ها و اراضی زراعی می باشند ، بمنظور حفظ ذخیره ژنی این گیاه لازم است بذر آن جمع آوری و در بانک ژن گیاهی و کلکسیونهای گیاهان داروئی نگهداری و کشت شوند . همچنین بجهت کاربرد زیادی که در طب گیاهی و صنعت دارد استفاده های بهینه از این گیاه کم آشنا صورت پذیرد .

از مهمترین مشكلات مناطق خشك و نیمه خشك ، كمبود آب می‌باشد كه برروی رشد و نمو گیاهان اثر می‌گذارد (3). نواحی خشك ونیمه خشك مناطقی هستند كه كل تعرق گیاهان در آن 50% تعرق در شرایط بدون تنش ویا حتی كمتر از این مقدار باشد. متأسفانه كمبود آب تنها منحصر به این نواحی نمی‌شود، بلكه حتی در شرایط آب وهوای مرطوب توزیع نا منظم بارندگی منجر به محدود شدن آب قابل دسترس و در نتیجه كاهش رشد گیاه می‌شود (7). در كشور ما بجز سواحل دریای خزر و قسمت‌های كوچكی از شمال غربی كشور بقیه مناطق تماماً جزء مناطق خشك ونیمه خشك محسوب می‌شوند. این در حالی است كه مناطق خشك كشور نسبت به مناطق نیمه خشك آن از وسعت بیشتری برخوردار است (3). تنش خشكی زمانی در گیاه حادث می‌شود كه میزان آب دریافتی گیاه كمتر از تلفات آن باشد. این امر ممكن است به علت اتلاف بیش از حد آب یا كاهش جذب ویا وجود هر دو مورد باشد (9). یكی از نشانه های كمبود آب ، كاهش تورژسانس و در نتیجه رشد و توسعه سلول به ویژه در ساقه و برگ‌ها است. به همین دلیل اولین اثر محسوس كم آبی را می‌توان از اندازه كوچكتر برگ‌ها یا ارتفاع گیاهان تشخیص داد. بدنبال كاهش سطح برگ ، جذب نور نیز كم شده  و باعث كاهش ظرفیت كل فتوسنتزی گیاه شده و رشد و در نهایت عملكرد آن دچار نقصان می‌شود (5). خشكی بر جنبه های مختلف رشد گیاه تأثیر گذاشته و موجب كاهش و به تأخیر انداختن جوانه زنی ، كاهش رشد اندام‌های هوایی وكاهش تولید ماده خشك می‌گردد .در صورتی كه شدت تنش آب زیاد باشد ، موجب كاهش شدید فتوسنتز ومختل شدن فرآیندهای فیزیولوژیكی ، توقف رشد وسرانجام مرگ گیاه می‌شود (10). در مطالعات اولیه درباره متابولیت‌های ثانویه نقش این گروه از مواد در گیاهان به درستی مشخص نبود. تركیب‌های زاید ، مواد سر ریز متابولیتی ، منبع ذخیره عناصرو.... از جمله نقش هایی بودند كه به این تركیب‌ها نسبت داده می شد. اما اكنون دریافته‌اند متابولیتهای ثانویه اثر بسیار مهمی در برقراری ارتباط بین گیاهان ومحیط اطرافشان دارند. در مورد نقش دفاعی این تركیب‌ها در ارتباط با پاتوژن‌ها ، عوامل بیماری‌زا،  حشرات وعلف خواران اطلاعات زیادی در دسترس می‌باشد. اما مطالعات نشان می‌دهد كه این تركیب‌ها نقش مهمی در واكنش گیاه نسبت به تنش‌های محیطی نیز دارند و در شرایط تنش برخی از این تركیب‌ها به میزان قابل توجهی در گیاه افزایش پیدا می‌كنند. با توجه به اهمیت این تركیب‌ها برای بشر وكاربرد فراوانی كه متابولیت‌های ثانویه در زندگی بشر پیدا كرده‌اند واز طرفی شرایط تنشی كه در غالب نقاط كشور  وجود دارد، بررسی وجود ارتباط بین تنش‌های محیطی با تولید وتجمع متابولیت‌های ثانویه در گیاهان می‌تواند بسیار مفید باشد. در این مقاله صرف نظر از ساز وكار واكنش گیاه، به تأثیر تنش خشكی بر میزان متابولیت‌های ثانویه در گیاهان پرداخته شده است.

تنش خشكی و تأثیر آن بر میزان متابولیت‌های ثانویه

با توجه به این كه امروزه نقش دفاعی متابولیت‌های ثانویه برای همه تقریباً پذیرفته شده است اما هنوز بررسی سازوكار تأثیر استرس‌های محیطی بر تولید این موارد تصویر پیچیده وپر ابهامی پیش روی ما می‌گذارد شواهد زیادی نشان می‌دهد كه تحت شرایط تنش تولید برخی از این تركیب‌ها تا چندین برابر افزایش می‌یابد، اما دلایل زیادی نیز وجود دارد كه این تأثیر همیشگی نیست. در موارد زیادی نیز كاهش میزان  متابولیت‌های ثانویه در شرایط تنش دیده می شود(6). كمبود هر منبعی كه رشد را بیش از فتوسنتز محدود كند تولید متابولیت‌های ثانویه را افزایش می‌دهد(8). از طرفی تأثیر تنش خشكی بر همه این تركیب‌ها یكسان نیست، بنابراین كیفیت مواد موثره نیز تحت تنش قرار می‌گیرد و بعلاوه تأثیر تنش بر بیوماس كل نیز عموماً منفی است (6). عواملی همچون زمان وقوع ومدت زمان دوام تنش ، فراوانی وقوع خشكی ،خصوصیات ذاتی خاك، تغییرات ونوسان‌های بارندگی بر مقاومت به خشكی گیاه اثر دارند و این نشانگر واكنش متفاوت ژنوتیپ‌های مقاوم به خشكی از سالی به سال دیگر است (1). در رابطه با اجزاء عملكرد كه تأمین كننده عملكرد نهایی هستند در مناطق نیمه خشك ممكن است وزن دانه نقش بیشتری در مقایسه با شرایط مساعد محیطی داشته باشد. پس از این كه تعداد دانه در گیاه توسط تنش رطوبتی كاهش می یابد تنها راه برای جبران آن افزایش وزن دانه است. این موضوع از راه یك آزمایش كه بوسیله توفایل انجام گرفته، روشن شده است (4). برای اندازه‌گیری میزان اثر تنش خشكی یكی از رایج ترین روش‌ها ، اندازه‌گیری عملكرد محصول ویا رشد در شرایط خشكی در مقایسه با شاهد می‌باشد، همچنین می توان با بررسی خصوصیات مورفولوژیك وآناتومی گیاهان واكنش آنها را نسبت به تنش وارده ارزیابی نمود (1) . در زیر نتایج تحقیقات صورت گرفته در اثر تنش خشكی در برخی از گیاهان دارویی بررسی شده است.

گیاهان معطر غنی از اسانس در مناطق خشك نسبت به مناطق مرطوب خیلی فراوان تر هستند مقدار اسانس در گیاهان مانند افسنطین ، بابونه ، اسطوخودوس و اكالیپتوس در شرایط خشكی افزایش می‌یابد، احتمال می رود كه اسانس‌ها در ساز وكار مقاومت به خشكی از طریق كاهش تعرق مؤثر باشند. تركیب اسانس و كیفیت آن نیز در اثر خشكی  تغییر می‌كند. میزان موسیلاژ در شرایط خشك به مقدار بسیار زیادی  افزایش می‌یابد. به نظر می‌رسد كه قابلیت بالای نگهداری آب این مواد نقش عمده‌ای در سازگاری گیاه با شرایط خشك دارد(6).

 اثرات نامناسب تنش كم آبی در كاهش عملكرد اسانس توسط حسنی و امید بیگی (1381) و صالح و رفات (1997) در ریحان، لتكامو و همكاران (1994) در آویشن و سولیناز و دیانا (1996) در اكلیل كوهی گزارش گردیده است و نتیجه گرفتند كه بیشترین درصد اسانس آویشن در رژیم آبی متوسط (70 %) ظرفیت  مزرعه‌ای و بیشترین تجمع ماده خشك در 90% ظرفیت مزرعه‌ای بدست آمد همچنین در ریحان باعث كاهش عملكرد اسانس ولی افزایش درصد اسانس گردید.

كارلز و همكاران (1990) آلكیر و همكاران (1993) ومیزرا  و سریواستاز (2000) اثرات آبیاری كافی را در افزایش رشد و میزان اسانس گیاه نعناع گزارش كرده‌اند. اكبری‌نیا و همكاران (1384) اثر دور آبیاری (7 ،14 و21 روز) را بر گیاه سیاه دانه بررسی كردند و مشاهده نمودند كه با طولانی‌شدن دور آبیاری عملكرد دانه، عملكرد كاه و ارتفاع بوته كاهش یافت. لباسچی و شریفی عاشور آبادی (1383) ضمن  بررسی سطوح مختلف تنش خشكی ( 100، 75 ،50 و 25 درصد  ظرفیت مزرعه‌ای) روی گیاهان اسفرزه ، بو مادران، مریم گلی، همیشه بهار و بابونه گزارش كردند كه با تشدید تنش خشكی، وزن اندام‌های هوایی و ارتفاع بوته در تمام گیاهان مورد مطالعه كاهش یافت. حسنی (1383)  در خصوص تأثیر تنش كم آبی در گیاه بادرشبو، دریافت كه با كاهش میزان رطوبت خاك ، ارتفاع بوته، قطر ساقه و عملكرد گیاه كاهش یافته است. وی همچنین بیشترین درصد اسانس (35/0 میلی لیتر درصد گرم ماده خشك) و عملكرد اسانس (115/0 میلی لیتر در گلدان) به ترتیب در شرایط رطوبتی 70% و 100% ظرفیت مزرعه‌ای گزارش كرد. با توجه به نتایج  شرایط كم آبی، بدلیل پایین بودن عملكرد پیكر رویشی و نیز عملكرد اسانس اقتصادی نبوده  و قابل توصیه نیست. اما چون گیاهان تولید شده تحت شرایط رطوبتی پایین‌تر كوچكتر  بوده و حجم كمتری اشغال می‌نمایند بنابراین شاید در شرایط رطوبتی پایین ( حتی تا 55% ظرفیت مزرعه‌ای) بتوان با بالا بردن تراكم كاشت، میزان كمبود اسانس را نسبت به شرایط بدون تنش جبران كرد (5).  اردكانی  و همكاران (1385) اثر كمبود آب بر كمیت و كیفیت گیاه بادرنجبویه بررسی و نتیجه گرفتند برای تولید اسانس از این گیاه می‌توان از تنش متوسط (60% ظرفیت زراعی) استفاده كرد. نتایج این تحقیق با نتایج مون و الگر (1999) بر روی  بادرنجبویه ، مون و همكاران ( 1999) بر روی رزماری و بادرنجبویه ،سادان و همكاران (2000) بر روی گیاه Palmarosa، ریزوپلو  و دیامانتولون (1991) بر روی نوعی مرزنجوش، كوماری و همكاران (1999) بر روی نوعی شنبلیله و دیگران مطابقت دارد؛ اما نتایج حاصل با نتایج ابرسجی (1384) به لحاظ ارتفاع  و با نتایج چاترجی و وبادا (1999) به لحاظ عملكرد اسانس مطابقت ندارد. با بررسی كلیه صفات اندازه‌گیری شده، می‌توان نتیجه گرفت كه از  گیاه دارویی بادرنجبویه می‌توان در مناطقی كه محدودیت آب دارند با اعمال مدیریتی مناسب، عملكرد  كافی بدست  آورد(1). اگبانایا و همكاران (1998) كاهش  شاخه‌دهی را تحت شرایط خشكی در گیاه كنف به عنوان یك  مكانیسم سازگاری در نظر گرفتند كه به وسیله آن گیاه تلاش می‌كند تا آب را برای مراحل  بحرانی ‌تر نمو نظیر مرحلة گلدهی  حفظ نماید این مكانیسم را در گیاه بادرشبو نیز با كاهش تعداد و طول شاخه‌های جانبی  بروز می‌كند (5).صفی خانی (1385) گزارش د اد . تنش خشكی روی بادرشبو (40% ظرفیت مزرعه‌ای) موجب كاهش ارتفاع، طول و عرض برگ، طول  میانگره، عملكرد اندام هوایی و عملكرد اسانس نسبت به 2 تیمار دیگر ( 100 و 60  درصد ظرفیت زراعی) گردید ولی باعث افزایش درصد اسانس نسبت  به تیمار بدون تنش  گردید. همچنین برای بدست آوردن بیشترین میزان اسانس در تیمار تنش متوسط (60% ظرفیت زراعی ) مشاهده گردید. ریپاك و همكاران (2001) تنش خشكی باعث افزایش ماده مؤثره گیاه داروییChamomilla recutiat L.شد. ریوالی و همكاران (2001) در اثر تنش خشكی، باعث افزایش عملكرد ریشه و كاهش عملكرد برگ گیاه  داروییPeriwnkleشد. كاظمی سعید (1381) در گیاه زیره سبز كاهش رطوبت از حد ظرفیت مزرعه، ماده خشك تولیدی را كاهش داد.چاترجی و وبادا (1995) روی گیاهCymbopogon sp.  كاهش آبیاری ، باعث كاهش عملكرد اسانس شد(1). درختان كاجی كه در معرض تنش آب قرار  می‌گیرند صمغ كمتری تولید نموده و بیشتر تحت تأثیر سوسك‌های گیاهخوار قرار می‌گیرند (8).  در پونه كوهی
Organum majornana در اثر تنش رطوبت مقدار اسانس افزایش یافت. در نعناع باعث افزایش بازده اسانس و سسكویی‌ترپن‌ها ولی میزان منتول ثابت ماند. در مرزه كوهی از 3 تركیب اصلی اسانس ، كاروا كرول كاهش اما پارسیمن و گاماترپینن افزایش یافت (2).

 نتیجه گیری

 اثر تنش خشكی بر رشد ، عملكرد و متابولیت‌های ثانویه در مورد همه گیاهان  و همچنین در یك گیاه به طور یكسان عمل نمی‌كند، بلكه ضد و نقیض می‌باشد. اثر تنش خشكی بر رشد با كاهش تورژسانس و رشد سلول، كاهش جذب نور و ظرفیت كل فتوسنتزی گیاه به ویژه در ساقه و برگ‌ها، باعث كاهش رشد گیاه و همچنین به تأخیر انداختن جوانه زنی می‌شود (حسنی ، 1385 ؛ لینگ ، 1996). به دنبال كاهش رشد گیاه، كاهش عملكرد و بیوماس كل گیاه رخ می‌دهد ( اكبری نیا و همكاران، 1384؛ لباسچی و شریفی عاشورآبادی ، 1383؛ صفی خانی، 1385). این در حالی است كه سبب افزایش عملكرد ریشه می‌شود (ریوالی و همكاران ، 2001) و در آزمایش توفایل باعث افزایش وزن دانه می‌شود (براتی ، 1384).

 اثر تنش خشكی در افزایش متابولیت‌های ثانویه (اسانس گیاهان معطر و موسیلاژ) توسط صالحی ارجمند (1384 )گزارش شده است.

 اثر تنش خشكی بر متابولیت‌های ثانویه در برخی از گیاهان دارویی، باعث افزایش بعضی از تركیب‌ها (كوچكی و همكاران، 1376)، و در بعضی  دیگر باعث كاهش آنها (كوچكی و همكاران، 1376؛ امیدبیگی، 1374) و یا ثابت ماندن تركیب‌ها (امیدبیگی ، 1374) می‌شود. همچنین تنش خشكی باعث كاهش عملكرد اسانس، ولی افزایش درصد اسانس گردید(حسنی و امیدبیگی، 1381؛ صالح و رفات، 1997؛ لتكامو و همكاران، 1994 و...).  با وجود این تناقض‌ها به نظر می‌رسد كه مطالعه بیشتر در باره این موضوع، می‌تواند امكان جدیدی را برای بهره‌برداری بهتر از گیاهان دارویی در شرایط  تنش خشكی كه اغلب نقاط كشور با آن مواجه است، فراهم سازد.

 منابع

1- اردكانی، م.، ب. عباس‌زاده .، ا. شریفی عاشور آبادی. ، لباسچی و ف. پاك نژاد. 1386. بررسی اثر كمبود  آب بر كمیت و كیفیت گیاه بادرنجبویه. فصلنامة پژوهشی تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران ، 23 (2):261- 251.

2- امید بیگی، ر. 1374. تولید و فرآوری گیاهان دارویی(جلد اول).  انتشارات فكر روز ، تهران.

3- اهدایی ، ب. 1372. انتخاب برای مقاومت به خشكی در گندم. چكیده مقالات چهارمین كنگره زراعت و اصلاح نباتات ایران، ص 43 تا 46.

4- براتی ، ع. 1384. طراحی  تیپ ایده آل برای مقاومت به خشكی. ماهنامه علمی تخصصی كشاورزی زیتون، ش 166 ، ص 35 تا 44.

5- حسنی، ع. 1385 . بررسی تأثیر تنش كم آبی بر رشد، عملكرد و میزان اسانس گیاه دارویی بادرشبو. فصلنامة پژوهشی تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران، 22(3) : 261- 256.

6- صالحی  ارجمند، ح. 1384. تأثیر تنش‌های محیطی در افزایش متابولیت‌های ثانویه در گیاهان. مجموعه مقالات همایش ملی توسعه پایدار گیاهان دارویی. انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع. ص 305 تا 307.

7- كافی، م.، ا. زند.، ب. كامكار.،  شریفی و م. گلدانی . 1384. فیزیولوژی گیاهی(ترجمه). انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد.

8- كوچكی ، ع.، ا. زند.، م. بنایان اول .، پ. رضوانی مقدم.، ع. مهدوی دامغانی.، جامی الاحمدی و س. وصال . 1376 . اكوفیزیولوژی گیاهی (ترجمه). انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد.

9- كوچكی، ع و علیزاده، ا. 1374 . اصول  زراعت در مناطق خشك (ترجمه). انتشارات آستان قدس رضوی.

10- Singh , J. and Patel , A. L. 1996. Water Statues , gaseous  exchange , Prolin accumulation and yield of wheat in response to water stress . Annual of Biology Ludhiana , 12: 77- 81.

پتانسيل بيوتكنولوژي در افزايش

 بهره‌وري از گياهان دارويي

مقدمه

1- كاربردهاي " كشت بافت " در زمينة گياهان دارويي

1-1- باززايي در شرايط آزمايشگاهي ( In-Vitro Regeneration ):

1-2- باززايي از طريق جنين‌‌زايي سوماتيك (غيرجنسي):

1-3- حفاظت گونه‌هاي گياهان دارويي از طريق نگهداري در سرما:

1-4- توليد متابوليت‌هاي ثانويه از گياهان دارويي:

1-4-1-راهكارهاي افزايش متابوليت‌هاي ثانويه گياهي از طريق كشت بافت

1-4-2- مثال‌ها

1-4-3- استفاده از بيورآكتورها در توليد صنعتي متابوليت‌هاي ثانويه

توليد متابوليت ثانوية گياهي با خصوصيات دارويي در شرايط آزمايشگاهي، فوايد زيادي در مقايسه با استخراج اين تركيبات از گياهان، تحت شرايط طبيعي دارد. كنترل دقيق پارامترهاي مختلف، سبب مي‌شود كه كيفيت مواد حاصل در طول زمان تغيير نكند. درحالي كه در شرايط طبيعي مرتباٌ تحت تأثير شرايط آب و هوايي و آفات است. تحقيقات زيادي در زمينة استفاده از كشت‌هاي سوسپانسيون و سلول گياهي براي توليد متابوليت‌هاي ثانويه صورت گرفته است. از جمله ابزارهايي كه براي كشت وسيع سلول‌هاي گياهي به‌كار رفته‌اند، بيورآكتورها هستند. بيورآكتورها، مهمترين ابزار در توليد تجاري متابوليت‌هاي ثانويه از طريق روش‌هاي بيوتكنولوژيك، محسوب مي‌شوند.

مزاياي استفاده از بيورآكتورها در كشت انبوه سلول‌هاي گياهي عبارتند از:

1- كنترل بهتر و دقيق‌تر شرايط خاص مورد نياز براي توليد صنعتي تركيبات فعال زيستي از طريق كشت سوسپانسيون سلولي

2- امكان تثبيت شرايط در طول مراحل مختلف كشت سلولي در بيورآكتور

3- جابجايي و حمل‌ونقل آسان‌تر كشت (مثلاً، برداشتن مايه‌كوبه در اين حالت راحت است)

4- با توجه به اينكه در شرايط كشت سوسپانسيون، جذب مواد غذايي به‌وسيلة سلول‌ها افزايش مي‌يابد، لذا نرخ تكثير سلول‌ها زياد شده و به‌تبع آن ميزان محصول (تركيب فعال زيستي) بيشتر مي‌شود.

5- در اين حال، گياهچه‌ها به آساني توليد و ازدياد مي‌شوند.

سيستم بيورآكتور براي كشت‌هاي جنين‌زا و ارگانزاي چندين گونة گياهي به‌كار رفته است كه از آن‌جمله مي‌توان به توليد مقادير زيادي سانگئينارين ( sanguinarine ) از كشت سوسپانسيون سلولي Papaver somniferum با استفاده از بيورآكتور، اشاره كرد. با توجه به اينكه بيورآكتورها، شرايط بهينه را براي توليد متابوليت‌هاي ثانويه از سلول‌هاي گياهي فراهم مي‌آورند، لذا تغييرات زيادي در جهت بهينه‌سازي اين سيستم‌ها، براي توليد مواد با ارزش دارويي (با منشأ گياهي) همچون جينسنوسايد ( ginsenoside ) و شيكونين صورت گرفته است.

2- مهندسي ژنتيك

شاخة بعدي بيوتكنولوژي كه در زمينة گياهان دارويي كاربردهاي فراواني دارد، "مهندسي ژنتيك" است. پيشرفت‌هاي اخير در زمينة ژنتيك گياهي و تكنولوژي DNA نوتركيب، كمك شاياني به بهبود و تقويت تحقيقات در زمينة بيوسنتز متابوليت‌هاي ثانويه كرده است. قسمت اعظمي از تحقيقات در زمينة متابوليت‌هاي ثانويه، به‌روي شناسايي و دستكاري ژنتيكي آنزيم‌هاي دخيل در مسير متابوليكي سنتز يك متابوليت ثانويه، متمركز شده‌است. ابزار طبيعي كه در فرآيند مهندسي ژنتيك و در اكثر گونه‌هاي گياهي و بخصوص گياهان دولپه به‌كار مي‌رود، يك باكتري خاكزي به‌نام آگروباكتريوم ( Agrobacterium ) است. گونه‌هاي مختلف اين باكتري، مهندسان طبيعي هستند كه بيماري‌هاي‌ تومور گال طوقه‌ ( Crown Gall Tumour ) و ريشة مويي ( Hairy Root ) را در گياهان سبب مي‌شوند. تحقيقات نشان داده‌است كه ريشه‌هاي مويي توليد شده به‌وسيلة گونه‌اي از اين باكتري به‌نام‌ A. rhizogenes ‌، بافتي مناسب براي توليد متابوليت ثانويه هستند. به علت پايداري و توليد زياد اين بافت‌ها در شرايط كشت عاري از هورمون، تاكنون گونه‌هاي دارويي زيادي با استفاده از اين باكتري تغيير يافته‌اند. كه از آن جمله مي‌توان به كشت ريشة‌ مويي گياه دارويي Artemisia annua ‌ به‌منظور توليد تركيب دارويي فعال، اشاره كرد.

بنابراين مي‌توان ديد كه مهندسي ژنتيك مي‌تواند به‌عنوان ابزاري قدرتمند جهت توليد متابوليت‌هاي ثانوية جديد و همچنين افزايش مقدار متابوليت‌هاي ثانويه موجود در يك گياه به‌كار رود.

3- نشانگرهاي مولكولي

بخش مهم بعدي داراي كاربرد فراوان در حوزة گياهان دارويي، "نشانگرهاي مولكولي" است. قبل از اينكه به موارد كاربرد نشانگرهاي مولكولي پرداخته شود، لازم است دلايل لزوم استفاده از نشانگرهاي مولكولي در زمينة گياهان دارويي ذكر شود:

3-1- دلايل استفاده از نشانگرهاي مولكولي در زمينة گياهان دارويي:

فاكتورهايي همچون خاك و‌ شرايط آب و هوايي، بقاي يك گونة خاص و همچنين محتواي تركيب دارويي اين گياه را تحت تأثير قرار مي‌دهند. در چنين حالاتي علاوه بر اينكه بين ژنوتيپ‌هاي مختلف يك گونه تفاوت ديده مي‌شود از لحاظ تركيب دارويي فعال نيز با هم فرق مي‌كنند. در هنگام استفادة تجاري، از اين گياه دو فاكتور، كيفيت نهايي داروي استحصالي از اين گياه را تحت تأثير قرار مي‌دهند:

1- تغيير محتواي يك تركيب دارويي خاص در گياه مورد نظر

2- اشتباه گرفتن يك تركيب دارويي خاص با اثر كمتر كه از گياهان ديگر به‌دست آمده است. به‌جاي تركيب دارويي اصلي كه از گياه اصلي به‌دست مي‌آيد.

چنين تفاوت‌هايي، مشكلات زيادي را در تعيين و تشخيص گياهان دارويي خاص، با استفاده از روش‌هاي سنتي (مرفولوژيكي و ميكروسكوپي)، به‌دنبال خواهد داشت. براي روشن‌شدن موضوع به مثال زير توجه كنيد:

كوئينون يك تركيب دارويي است كه از پوست درخت سينكونا ( cinchona ) به‌دست مي‌آيد. پوست درختان سينكونا كه در جلگه‌ها كشت شده‌اند، حاوي كوئيوني است كه از لحاظ دارويي فعال است. گونه‌هاي مشابهي از اين درخت وجود دارند كه به‌روي تپه‌ها و زمين‌هاي شيبدار رشد مي‌كنند و از لحاظ مرفولوژيكي (شكل ظاهري) مشابه گونه‌هايي هستند كه در جلگه‌ها رشد مي‌كنند، اما در اين گونه‌ها كوئيون فعال وجود ندارد.

در طول دهه‌هاي گذشته، ابزارهايي كه براي استانداردسازي داروهاي گياهي به‌وجود آمده‌اند، شامل ارزيابي ماكروسكوپيك و ميكروسكوپيك و همچنين تعيين نيمرخ شيميايي ( Chemoprofiling ) مواد گياهي بوده‌اند. قابل ذكر است كه نيمرخ شيميايي، الگوي شيميايي ويژه‌اي براي يك گياه است كه از تجزية عصارة‌ آن گياه به‌وسيلة تكنيك‌هايي چون TLC و HPTLC و HPLC ‌ به‌دست آمده است. ارزيابي ماكروسكوپيك مواد گياهي نيز بر اساس پارامترهايي چون شكل، اندازه، رنگ، بافت،‌ خصوصيات سطح گياه، مزه و غيره صورت مي‌گيرد. علاوه بر اين، بسياري از تكنيك‌هاي آناليز، همچون آناليز حجمي ( Volumetric Analysis )، كروماتوگرافي گازي ( Gas Chromatography )، كروماتوگرافي ستوني ( Column Chromatography ) و روش‌هاي اسپكتروفتومتريك نيز براي كنترل كيفي و استانداردسازي مواد دارويي گياهي، مورد استفاده قرار مي‌گيرند.

گرچه در روش‌هاي فوق، اطلاعات زيادي در مورد يك گياه دارويي و تركيبات دارويي موجود در آن فراهم آيد، ولي مشكلات زيادي نيز به‌همراه دارد. مثلاً براي اينكه يك تركيب شيميايي به‌عنوان يك نشانگر ( Marker ) جهت شناسايي يك گياه دارويي خاص، مورد استفاده قرار گيرد، بايد مختص همان‌گونة گياهي خاص باشد، در حالي‌كه همة گياهان دارويي، داراي يك تركيب شيميايي منحصربه‌فرد نيستند. همچنين بين بسياري از مولكول‌هاي شيميايي كه به‌عنوان نشانگر و يا تركيب دارويي خاص مدنظر هستند، هم‌پوشاني معني‌داري وجود دارد؛ اين موضوع در مورد تركيبات فنولي و استرولي حادتر است.

يكي از عوامل مهم ديگري كه استفاده از نيمرخ شيميايي را محدود مي‌سازد، ابهام در داده‌هاي حاصل از انگشت‌نگاري شيميايي ( Chemical Fingerprinting ) است. اين ابهام، در اثر تجمع مواد مصنوعي در پروفيل شيميايي حادث مي‌شود. علاوه بر اين، فاكتورهاي ديگري، پروفيل شيميايي يك گياه را تغيير مي‌دهند. كه از جمله اين فاكتورها مي‌توان فاكتورهاي دروني چون عوامل ژنتيكي و فاكتورهاي بروني چون كشت، برداشت، خشك‌كردن و شرايط انبارداري گياهان دارويي را ذكر نمود. مطالعات شيموتاكسونوميكي (طبقه‌بندي گياهان بر اساس تركيبات شيميايي موجود در گياه) كه به‌طور معمول در آزمايشگاه‌هاي مختلف استفاده مي‌شوند، تنها مي‌توانند به‌عنوان معيار كيفي در مورد متابوليت‌هاي ثانويه، مورد استفاده قرار مي‌گيرند و براي تعيين كمي اين تركيبات، استفاده از نشانگرهاي ويژه (شيميايي) كه به‌كمك آن به آساني بتوان گونه‌هاي گياهان دارويي را از يكديگر تشخيص داد، يك الزام است.‌ در اين رابطه، همان‌طور كه در فوق ذكر شد، در هرگياه يك نشانگر منحصر به فرد را نمي‌توان يافت.

مشكلي كه در شناسايي گونه‌هاي گياهان دارويي با استفاده از صفات مرفولوژيك وجود دارد، وجود نام‌هاي گياهشناسي متفاوت در مورد يك گياه در نواحي مختلف جهان است. در اين حالت ممكن است گونه‌هاي گياهان دارويي نادر و مفيد، با گونه‌هاي ديگري كه از لحاظ مرفولوژيكي به گياه اصلي شبيه‌اند، اشتباه فرض شوند.

بنابراين، با توجه به مشكلات موجود در زمينة شناسايي گياهان دارويي با استفاده از روش‌هاي سنتي و با توجه به پيشرفت محققين در زمينة ايجاد نشانگرهاي DNA ‌،‌ استفاده از اين تكنيك‌هاي نوين مي‌تواند ابزاري قدرتمند در استفاده كارا از گونه‌هاي مؤثر دارويي محسوب شود. از جمله مزاياي اين نشانگرها، عدم وابستگي به سن و شرايط فيزيولوژيكي و محيطي گياه دارويي است. پروفيلي كه از انگشت نگاري DNA ‌ يك گياه دارويي به‌دست مي‌آيد، كاملاً به همان گونه اختصاص دارد. همچنين براي استخراج DNA به‌عنوان مادة آزمايشي در آزمايشات نشانگرهاي مولكولي، علاوه بر بافت تازه، مي‌توان از بافت خشك نيز استفاده نمود و از اين رو، شكل فيزيكي نمونه براي ارزيابي آن گونه، اهميت ندارد. نشانگرهاي مختلفي بدين منظور ايجاد شده‌اند كه از آن جمله مي‌توان به روش‌هاي مبتني بر هيبريداسيون (مانند RFLP )، روش‌هاي مبتني بر RCR (مانند AFLP )‌ و روش‌هاي مبتني بر توالي‌يابي (مانند ITS ) اشاره كرد.

3-2- برخي موارد كاربرد نشانگرهاي DNA در زمينة گياهان دارويي:

3-2-1- ارزيابي تنوع ژنتيكي و تعيين ژنوتيپ ( Genotyping ):

تحقيقات نشان داده است كه شرايط جغرافيايي،‌ مواد دارويي فعال گياهان دارويي را از لحاظ كمي و كيفي، تحت تأثير قرار مي‌دهد. بر پاية تحقيقات انجام شده، عوامل محيطي محل رويش گياهان دارويي در سه محور زير بر آنها تاثير مي‌گذارد:

1- تاثير بر مقدار كل مادة مؤثرة گياهان دارويي

2- تاثير بر عناصر تشكيل دهندة مواد مؤثره

3- تاثير بر مقدار توليد وزن خشك گياه

عوامل محيطي كه تاثير بسيار عمده‌اي بر كميت و كيفيت مواد مؤثرة آنها مي‌گذارد عبارتنداز نور، درجه حرارت، آبياري و ارتفاع محل. بنابراين نياز است كه به‌دقت اين موضوع مورد بررسي قرار گيرد. به اين خاطر، بسياري از محققين، تأثير تنوع جغرافيايي بر گياهان دارويي را از لحاظ تغييرات در سطوح مولكول DNA (ژنتيك) مطالعه نموده‌اند. اين برآوردها از تنوع ژنتيكي مي‌تواند در طراحي برنامه‌هاي اصلاحي گياهان دارويي و همچنين مديريت و حفاظت از ژرم‌پلاسم آنها به‌كار رود. از جمله گياهان دارويي كه از نشانگرهاي مولكولي، براي ارزيابي تنوع ژنتيكي در ژرم‌پلاسم آنها استفاده شده است مي‌توان موارد زير را نام برد:

Taxus wallichiana , neem, Juniperus communis L., Codonopsis pilosula , Allium schoenoprasum L., Andrographis paniculata

3-2-2- شناسايي دقيق گياهان دارويي

از نشانگرهاي DNA مي‌توان براي شناسايي دقيق گونه‌هاي گياهان دارويي مهم، استفاده كرد. اهميت استفاده از اين نشانگرها، به‌ويژه در مورد گونه‌ها و يا واريته‌هايي كه از لحاظ مرفولوژيكي و فيتوشيميايي به هم شبيهند، دوچندان مي‌شود. گاهي ممكن است بر اثر اصلاح گياهان دارويي كالتيوارهايي به‌وجود آيد كه هر چند از نظر ظاهر با ساير افراد آن‌گونه تفاوتي ندارد ولي از نظر كميت و كيفيت مواد مؤثره اختلاف‌هاي زيادي با آنها داشته باشد. در اين حالت اصلاح‌كنندگان چنين گياهاني بايد تمام مشخصات آن كالتيوار را از نظر خصوصيات مواد مؤثره ارايه دهند كه شناسايي و معرفي خصوصيات مذكور مستلزم صرف هزينه و زمان زياد از نظر كسب اطلاعات گسترده دربارة فرآيندهاي متابوليسمي گياه مربوطه است. به‌علاوه امكان تغييرپذيري وضعيت توليد و تراوش مواد مؤثره در مراحل مختلف رويش گياه همواره بايد مورد نظر اصلاح‌كننده قرار داشته‌باشد. به‌عنوان مثال، از نشانگرهاي RAPD و PBR براي شناسايي دقيق گونة P.ginseng در بين جمعيت‌هاي جينسنگ ( ginseng ) استفاده شده است. همچنين برخي از محققين از يك راهكار جديد به‌نام DALP ( Direct Amplification of Length Polymorphism ) براي شناسايي دقيق Panax ginseng و Panax quinquefolius استفاده كرده‌اند.

">

3-2-3- انتخاب كيموتايپ‌هاي ( Chemotypes ) مناسب به‌كمك نشانگر

علاوه بر شناسايي دقيق گونه‌ها، پيش‌بيني غلظت مادة شيميايي فعال گياهي ( Active Phytochemical ) نيز براي كنترل كيفي يك گياه دارويي مهم است . شناسايي نشانگرهاي ( DNA QTL ) كه با مقدار آن تركيب دارويي خاص همبستگي دارند، مي‌تواند جهت كنترل كيفي و كمي مواد خام گياهي، مؤثر واقع شود. لازم به‌ذكر است كه تنها تفاوت بين كيموتايپ‌هاي مختلف، مقدار مادة شيميايي فعال آنها است. همچنين، پروفيل‌هاي حاصل از نشانگرهاي DNA مي‌توانند جهت تعيين روابط فيلوژنتيكي (خويشاوندي)‌ بين كيموتايپ‌هاي مختلف يك گونه گياه دارويي به‌كار روند. در سال‌هاي اخير مطالعات زيادي به‌منظور تعيين رابطة بين نشانگرهاي DNA و تنوعات كمي وكيفي تركيبات فعال دارويي در بين گونه‌ها و خويشاوندان نزديك گياهان دارويي، صورت گرفته و يا در حال انجام است. از طرفي، به‌كارگيري توأم تكنيك‌هاي مولكولي و تكنيك‌هاي آناليزي ديگر، چون TLC و HPLC ، مي‌تواند شناخت ما را نسبت به يك گونة دارويي خاص و به تبع آن كنترل كيفي و كمي تركيب دارويي مورد نظر در سطح صنعتي، افزايش دهد. به‌عنوان مثال بررسي تنوع ژنتيكي Artemisia annua ، به‌عنوان منبع تركيب ضد ملارياي آرتميزينين ( artemisinin )، نشان مي‌دهد كه ژنوتيپ‌هاي اين گياه در سراسر هند، از لحاظ محتواي اين تركيب (مقدار مادة مؤثرة آرتمزينين)، تنوع نشان مي‌دهند. اين بررسي با استفاده از نشانگر RAPD (يك نوع نشانگر DNA ) صورت گرفته است.

3-2-4- اصلاح گياهان دارويي

اگرچه كاشت گياهان دارويي به هزاران سال پيش باز مي‌گردد ولي بايد گفت كه در مورد اصلاح آنها تاكنون پيشرفت قابل ملاحظه‌اي صورت نگرفته است و در حال حاضر، تعداد كالتيوارهاي مفيد به‌دست آمده بر اثر اصلاح گياهان دارويي اندك است. هدف از اصلاح گياهان دارويي، افزايش كميت و كيفيت آن دسته از مواد مؤثره در اين گياهان است كه در صنايع دارويي از اهميت خاصي برخوردار هستند. در سال‌هاي اخير توجه خاصي از جانب سازمان‌هاي مختلف در كشورهاي جهان در ارتباط با اصلاح اين گياهان صورت گرفته است. در اين رابطه، استفاده از نتايج حاصل از انگشت‌نگاري ( fingerprinting ) مولكولي گياهان دارويي، مي‌تواند محققين را در پيشبرد اهداف اصلاحي اين گياهان ياري نمايد. از جمله صفات اصلاحي در گياهان دارويي مي‌توان موارد زير را نام برد:

مقاومت به آفات و بيماري‌ها، سرعت رشد و نمو اندام محتوي مادة مؤثره (مثلاٌ زودرس بودن ميوه)، دوام كافي اندام مذكور از نظر استحصال (مثلاٌ زود نريختن ميوه و باقي ماندن آن در گياه به مدت كافي)، هماهنگي و همزماني رشد و نمو اندام‌هاي مورد استحصال (مثلاٌ رسيده شدن همزمان تمامي ميوه‌ها و با هم نبودن ميوه‌هاي كال و رسيده)، قابل جمع‌آوري بودن محصول با ماشين، فقدان اعضاي مزاحم استحصال چون خارهاي موجود در ساقه، برگ، ميوه و غيره. علاوه بر اينها، در كشت گياهان دارويي مي‌توان به توليد انبوه محصول اندامي كه محتوي مقادير بسيار كم از ماده مؤثرة خاصي است، يا (به‌عكس) به توليد كمتر از انبوه اندامي كه همان مادة مؤثره را بيشتر تراوش مي‌دهد توجه نمود.

به‌عنوان مثال، مشخص شده است كه نشانگرهاي ISSR-PCR ، تكنيكي مؤثر و كارا براي شناسايي گياهچه‌هاي زيگوتي (گياهچه‌هاي حاصل از تلاقي جنسي) در تلاقي‌هاي بين‌پلوئيدي در مركبات است.

3-2-5- استفاده از نشانگرها در زمينة غذاداروها ( Nutraceutical ):

تاكنون نشانگرهاي مولكولي مبتني بر DNA در طيف وسيعي از مطالعات مربوط به گياهان زراعي خواركي استفاده شده‌اند. اين موارد استفاده، شامل مطالعة تنوع ژنتيكي، شناسايي ارقام، مطالعات اصلاحي،‌ شناسايي ژن‌هاي مقاومت به بيماري،‌ شناسايي محل ژن‌هاي صفات كمي ( QTL )، آناليز تنوع ژرم‌پلاسم خارجي، شناسايي جنسي گياهان دوپايه و آناليز فيلوژنتيك (روابط خويشاوندي) و غيره هستند. اخيراٌ در نقاط مختلف جهان، استفاده از اين نشانگرها در زمينة غذاداروها رايج شده است. مثلاً، بر اساس قوانين اتحاديه اروپا، مبني بر برچسب‌گذاري ( Labeling ) غذاها و محصولات تغيير يافتة ژنتيكي ( GMO )، چندين كشور اروپايي همچون آلمان و سوئيس، روش‌هاي مبتني بر RCR را براي شناسايي و تعيين كمي اين گونه غذاها، در سطح كشور خود توسعه داده‌اند. همچنين كشور ايرلند، مؤسسه‌اي را براي شناسايي فرآورده‌هاي تغيير يافتة ژنتيكي فاقد مجوز كه در بازارهاي بين‌المللي وارد شده‌اند و به‌طور اخص براي تعيين ذرت تغيير يافتة‌ ژنتيكي با استفاده از تكنيك PCR ،‌ تأسيس نموده است.

4- پتانسيل اقتصادي گياهان دارويي

طبق برآوردهاي صورت گرفته در سال‌هاي اخير، ارزش بازارهاي جهاني داروهاي گياهي كه شامل گياهان دارويي و فرآورده‌هاي آنهاست، همواره با رشد قابل توجهي روبه افزايش بوده است. با توجه به اينكه بخش اعظم بازار گياهان دارويي دنيا، به توليد و عرضة متابوليت‌هاي ثانوية مشتق از اين گياهان مربوط مي‌شود، لذا در اين مقاله سعي شده است به اهميت‌ اقتصادي اين تركيبات پرداخته شود. متابوليت‌‌هاي ثانويه معمولاً از ارزش افزودة بسيار بالايي برخوردار هستند. به‌طوري‌كه ارزش فروش برخي از اين تركيبات مانند شيكونين، ديجيتوكسين ( Digitoxin ) و عطرهايي همچون روغن جاسمين ( Jasmin )، از چند دلار تا چند هزار دلار به ازاي هر كيلوگرم تغيير مي‌‌كند. همچنين قيمت هر گرم از داروهاي ضد سرطان گياهي مانند وين‌بلاستين ( Vinblastin )، وين‌كريستين ( Vincristin )، آجماليسين ( Ajmalicine ) و تاكسول ( Taxol ) به چند هزار دلار مي‌‌رسد. همان‌طور كه قبلاٌ اشاره شد، تاكسول يكي از تركيبات دارويي است كه از پوست درخت سرخدار به‌دست مي‌آيد و در درمان سرطان‌هاي سينه و تخمدان مورد استفاده قرار مي‌گيرد. آزمايش‌هاي متعددي براي بررسي اثر اين دارو بر روي انواع ديگر سرطان‌ها مانند سرطان خون، غدد لنفاوي، ريه، روده بزرگ، سر و گردن و غيره در دست انجام است. طبق گزارش اعلام شده از سوي سازمان هلال احمر ايران، ميزان ارز تخصيص يافته براي خريد هر گرم تاكسول تا 5/2 ميليون تومان نيز رسيده است. از آنجايي‌كه رشد اين درخت به‌كندي صورت مي‌گيرد و منابع دسترسي به اين گياه محدود بوده و براي درمان يك بيمار سرطاني، حدود 28 كيلوگرم از پوست درخت سرخدار لازم است (مقدار مذكور، معادل پوست سه درخت يكصدساله است) ، لذا توليد اين دارو به‌روش استخراج از پوست درخت، مقرون به‌صرفه نيست. به همين دليل در حال حاضر، اين متابوليت را با استفاده از روش كشت‌ سلولي‌ و در شرايط آزمايشگاهي توليد مي‌نمايند. با اين روش، توليد يك گرم از داروي تاكسول حدود 250 دلار هزينه دارد، در حالي‌كه با قيمتي حدود 2000 دلار در بازار عرضه مي‌گردد.

بر اساس آمارهاي موجود، ارزش بازار جهاني داروهاي مشتق از گياهان در سال 2002، با رشد 2/6 درصدي نسبت به سال پيش از آن، به 7/13 ميليارد دلار بالغ گرديد. پيش‌بيني مي‌شود اين مقدار در سال 2007 به رقمي معادل 8/18 ميليارد دلار برسد. آمريكا در سال 2002 بيش از 50 درصد اين بازار را به خود اختصاص داده بود. با اين حال انتظار مي‌رود ارزش اين بازار تا سال 2050 به رقمي معادل 5 تريليون دلار افزايش يابد. نقش بيوتكنولوژي در اين بازار بسيار حايز اهميت بوده است. جدول شمارة (1) و نمودار شمارة (1) ميزان رشد و ارزش بازار اين داروها را نشان مي‌دهند.


جدول 1- بازار جهاني داروهاي مشتق از گياهان (ميليارد دلار)



نمودار 1- ميزان رشد بازار جهاني داروهاي گياهي (2007-1999)

5- نتيجه‌گيري

گياهان دارويي، يكي از منابع مهم توليد دارو هستند كه بشر ساليان دراز، از آنها استفاده نموده است و در حال حاضر نيز نه‌تنها ارزش خود را در زمينة توليد دارو از دست نداده‌اند بلكه اهميت آنها نيز فزوني يافته است؛ چنان‌كه برخي از داروهاي گرانقيمت مانند تاكسول و يا برخي از تركيبات دارويي كه مصرف آنها زياد است مانند آسپرين و ديجيتوكسين، تنها از منابع گياهي به‌دست مي‌آيند.

گياهان دارويي به دليل توأم بودن ماهيت طبيعي و وجود تركيبات همولوگ دارويي در آنها، با بدن سازگاري بهتري دارند و معمولاً فاقد عوارض ناخواسته داروهاي شيميايي هستند، به‌خصوص در موارد مصرف طولاني و در بيماري‌هاي مزمن، بسيار مناسب‌تر مي‌باشند. به عنوان مثال، گياهان دارويي در بسياري از اختلالات اعصاب و روان كه تجويز طولاني مدت دارو براي رفع عوارض بيماري، مورد نياز است، به‌عنوان بهترين گزينه خواهند بود.

بر اساس آمار موجود، بيشترين داروهاي مصرفي كشور در سال 1380 با تعداد حدود 6/6 ميليارد عدد، مربوط به بيماري‌هاي اعصاب و روان هستند كه داراي عوارض ناخواسته متعددي نيز مي‌باشند‌، درحالي‌كه به‌راحتي مي‌توان بخش قابل‌توجهي از آنها را با داروهاي گياهي جايگزين كرد . در اين زمينه، روش‌هاي مهندسي ژنتيك و بيوتكنولوژي مي‌توانند به‌منظور افزايش بهره‌وري از اين گياهان مورد استفاده قرار گيرند؛ چنان‌كه كشت بافت با تكثير و حفاظت از ژنوتيپ‌هاي مفيد گياهان زراعي مي‌تواند مشكل ازدياد و نگهداري به روش سنتي را برطرف سازد. همچنين با استفاده از مهندسي ژنتيك مي‌توان گياهان دارويي تراريخته‌اي به‌دست آورد كه مي‌توانند متابوليت‌هاي ثانويه و تركيبات دارويي بيشتر و يا جديدتري را توليد نمايند. علاوه بر اين تحقيقات گسترده‌اي كه در زمينة كاربرد نشانگرهاي DNA در زمينة گياهان دارويي در مؤسسات تحقيقاتي مختلف جهان در حال انجام است، گوياي توجه محققان به اين ابزارهاي قدرتمند است؛ به‌طوري‌كه در هند كه يكي از دو كشور عمدة توليدكنندة گياهان دارويي در جهان است، چندين دانشكدة كشاورزي و مؤسسة تحقيقاتي در زمينة استفاده از تكنيك هاي مبتني بر DNA ، جهت شناسايي گياهان دارويي، مشغول فعاليت مي‌باشند. در بسياري از كشورهاي جهان، از سال‌هاي قبل، برنامه‌هاي مدوني به‌منظور استفادة تجاري از گياهان زراعي تدوين شده است. براي مثال، در سال 1989، وزارت كشاورزي، شيلات و جنگلداري ژاپن پروژه‌اي تحت عنوان پروژة روح سبز ( Green Spirit Project ) با بودجه‌اي حدود 110 ميليون ين، از طريق آژانس جنگل خود به اجرا درآورد. هدف از اين برنامه، توليد روغن، رزين و گليكوزيدهاي مهم از بقاياي گياهي همچون چوب، شاخه، برگ و پوست درختان بود. در اروپا، كانادا و آمريكا نيز فعاليت‌هاي تحقيقاتي و توليدي گسترده‌اي در زمينة گياهان دارويي انجام شده و يا در حال انجام است كه به دليل كثرت آنها، از معرفي آنها خودداري مي‌شود.

بنابراين، با توجه به اهميت گياهان دارويي و متابوليت‌هاي مشتق از آنها در تأمين سلامت جوامع بشري و پتانسيل بالاي اقتصادي اين گياهان، به‌عنوان يك منبع درآمد مطمئن، لازم است در كشور ما نيز برنامة مدون و جامعي در اين زمينه تدوين شده و بخشي از تحقيقات بيوتكنولوژي كشاورزي در دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقيقاتي بر روي شناسايي، توليد صنعتي و بهينه‌سازي روش‌هاي استخراج متابوليت‌هاي دارويي از اين گياهان اختصاص يابد.

مآخذ:

1- ميردريكوند، محمد. 1381. اهميت بيوتكنولوژي گياهي و حوزه‌هاي مختلف كاربرد آن. شبكه تحليلگران تكنولوژي ايران.

2- اميدبيگي، رضا. 1379. رهيافت‌هاي توليد و فرآوري گياهان دارويي. انتشارات طراحان نشر، ص 173-161.

3- Breithaupt, H. 2003. Back to the roots. EMBO Rep, 4(1): 10-12.

4- Ha, W. Y., P. C. Shaw, J. Liu, F. C. Yau, and J.Wang. 2002. Authentication of Panax ginseng and Panax quinquefolius using amplified fragment length polymorphism (AFLP) and directed amplification of minisatellite region DNA (DAMD). J Agric Food Chem, 50(7): 1871-1875.

5- Harish Vasudevan. DNA Fingerprinting In The Standardization Of Herbs And Nutraceuticals. Availible from: http://www.bioteach.ubc.ca/MolecularBiology/DNAfingerprintherbs.

6- Henry, R J. 2001. Plant Genotyping: The DNA fingerprinting of Plants. CABI Publishing, New York .


7- http://holistic-online.com/Herbal-Med/hol_herb-intro.htm.

8- Kalpana, J., P. Chavan, D. Warude, and B. Patwardhan. 2004. Molecular markers in herbal drug technology. Current Science, 87(2): 159-165.

9- Mihalov, J., J., A. D. Marderosian, and J. C. Pierce. 2000. DNA identification of commercial ginseng samples. J Agric Food Chem, 48(8): 3744-3752.

10- Plants in Traditional and herbal medicine. Available from: http://www.plant-talk.org/Pages/Pfacts10.html.

11- Sasson, A., 1991. production of useful biochemicals by higher plant cell culture: biotechnological and economic aspects. Options Méditerranéennes - Série Séminaires, 14: 59-74.

12- Tripathi, L., and J. N. Tripathi. 2003. Role of biotechnology in medicinal plants. Trop J Pharm Res, 2 (2): 243-253.

13- Wilken, D., A. Hohe, and A. Gerth. In Vitro Production Of Plant Secondary Metabolites Using Novel Bioreactors. BioPlanta GmbH , Germany

حتما باید شنیده باشید که میگن خوردن یک سیب در روز شما رو از مراجعه به دکتر بی نیاز می کنه! حالا سرکه اش هم سرشار از خاصیت هست و معجزات زیادی داره! سرکه سیب حاوی مواد معدنی زیادی هست و علاوه بر خواصی که کلا سرکه بر روی دستگاه های تصفیه کننده خون داره٬ سرکه ی سیب خواص بیشتری هم داره و نه تنها یک اسید استیک سالم و ملایم هست و بر روی کبد و کیسه صفرا اثر فعال کننده داره، بلکه به مقدار قابل توجهی دارای پتاسیم٬ فسفر٬ کلرور منیزیم٬ کلرورسدیم٬ گوگرد٬ ویتامین های گروه B و ویتامین D هست که این مواد موجود در سرکه سیب باعث طراوت و نشاط سلول های بدن می شود و می تونه دستگاه گوارش را فعال کنه و اثر فوق العاده خوبی هم بر روی هضم مواد چربی گوشتی و پروتئین دارد. در اینجا اشاره ای داریم به فواید کاربردی، تغذیه ای و بهداشتی سرکه سیب که امیدواریم شما دوستان عزیزم در پرشین استار به این محلول مفید بیشتر از قبل توجه داشته باشید :

آشنایی با برخی فواید سرکه سیب :

1. متوقف کردن سکسکه

به هنگام سکسکه، خوردن یک قاشق چای خوری سرکه سیب به دلیل مزه ترش آن به متوقف کردن آن کمک می کند.

2. دندان های سفیدتر

اگر می خواهید دندان هایی سفیدتر داشته باشید، غرغره کردن سرکه سیب در صبح توصیه می شود. سرکه سیب به از بین بردن لکه ها، باکتری های دهان و لثه و سفید کردن دندان ها کمک می کند. بعد از غرغره کردن مانند روزهای معمولی مسواک بزنید. دندان های خود را یک بار در هفته در صورت امکان با جوش شیرین بشویید، این کار نیز برای از بین بردن لکه ها و سفید شدن دندان ها موثر است. شما همچنین می توانید از نمک به عنوان خمیردندان جایگزین استفاده کنید. اگر لثه های شما احساس نرمی دارند به مسواک زدن با نمک در هر روز ادامه دهید.

3. رفع مشکلات معده

اگر مشکل معده شما مشکلی باکتریایی باشد یک جرعه از آب سرکه سیب به خاطر خاصیت آنتی بیوتیکی آن می تواند کارساز باشد. برخی از کارشناسان ادعا می کنند که سرکه سیب حاوی پکتین است که می تواند به تسکین اسپاسم روده کمک کند.

4. از بین بردن خستگی تمرین های ورزشی

انجام تمرین های ورزشی باعث ساخت اسید لاتیک در بدن می شود، و ایجاد خستگی می کند. گاهی نیز، این اسید به واسطه استرس های شدبد در بدن تولید می شود. اما اسیدهای آمینه در سرکه سیب مانند یک پادزهر عمل می کنند. سرکه سیب حاوی پتاسیم و آنزیم هایی است که احساس خستگی شما را رفع می کند. دفعه بعد که احساس خستگی کردید یک یا دو قاشق از سرکه سیب را با یک لیوان آب یا یک لیوان نوشیدنی سرد مخلوط کرده و نوش جان کنید و منتظر تاثیر شگفت انگیز آن بمانید.

5. پیشگیری از سوء هاضمه

برای پیشگیری از سوء هاضمه، خوردن مقداری سرکه سیب، قبل از غذا را امتحان کنید. اگر می دانید که بعد از خوردن غذا احساس پشیمانی خواهید کرد این درمان سنتی را امتحان کنید. یک قاشق چایخوری عسل و یک قاشق چایخوری سرکه سیب را با یک لیوان آب گرم مخلوط کنید و ۳۰ دقیقه قبل از وعده غذایی بنوشید. دیگر از خوردن غذا احساس پشیمانی نخواهید کرد.

6. جلوگیری از گرفتگی عضلات پا در شب

با اضافه کردن دو قاشق غذا خوری سرکه سیب و مقدار کمی عسل به یک لیوان آب و خوردن آن در شب از گرفتگی عضلات پا در شب جلوگیری کنید. مدت کوتاهی پس از مصرف این مقدار سرکه سیب، دیگر از گرفتگی های دردناکی که شب هنگام برای شما پیش می آیند، خبری نخواهد بود.

7. رفع گرفتگی بینی

یک قاشق چایخوری سرکه سیب را در یک لیوان آب مخلوط کنید و بنوشید. اینکار به از بین رفتن گرفتگی بینی شما کمک می کند.

8. کاهش گلو درد

به محض اینکه احساس سوزش در گلوی خود کردید یک مقدار سرکه سیب بنوشید. این سرکه به از بین بردن عفونت کمک زیادی خواهد کرد زیرا که میکروب ها در محیط اسیدی سرکه دوام نمی آورند. کافی است یک چهارم فنجان سرکه سیب را با یک چهارم فنجان آب گرم مخلوط کنید و هر ساعت یک بار غرغره کنید.

- آشنایی با خواص سرکه سیب برای زیبایی، مو و بدن

مو: سرکه سیب موهای شما را شفاف کرده و موجب درخشندگی آن می‌شود. برای این کار، درون ظرف شامپوهای قدیمی و خالی شده، نصف قاشق غذاخوری سرکه سیب را با یک پیمانه آب مخلوط کرده و پس از شامپو زدن، روی موهای خود بریزید و این کار را چند بار در هفته انجام دهید.

صورت: آیا می‌دانید شستن صورت با سرکه سیب به تنظیم ph پوست شما کمک می‌کند؟ به این منظور، ‌سرکه سیب را با دو قسمت آب ترکیب کرده و با استفاده از یک پنبه آن را به صورت خود بمالید. شما می‌توانید این کار را هنگام شب،‌ پس از شستن صورت و یا صبح، قبل از استفاده از مرطوب کننده انجام دهید. همچنین می‌توانید سرکه سیب را برای روشن شدن پوست خود روی نقاط تیره آن بمالید و تا صبح آن را پاک نکنید.

دست‌ها و پاها: آیا پس از یک روزکاری طولانی دست‌ها و پاهای‌تان خسته و متورم شده‌اند؟ با خود مهربان باشید و دست‌ها و پاهای‌تان را درون مخلوط آب گرم و سرکه سیب ماساژ دهید.

دندان: آیا می‌دانید سرکه سیب کمک خوبی برای از بین بردن لکه دندان خواهد بود؟ سرکه سیب را به طور مستقیم روی دندان‌های خود بمالید و پس از چند دقیقه آن را بشویید.

آفتاب سوختگی: آیا دچار آفتاب سوختگی بدی شده‌اید؟ به آب درون وان حمام، یک پیمانه سرکه سیب اضافه کرده و به مدت 10 دقیقه درون آن قرار گیرید.

پس از اصلاح (افتر شیو): درون یک بطری، آب و سرکه سیب را به اندازه مساوی با هم خوب ترکیب کنید.

سم زدایی: برای شستشوی بدن به خصوص کلیه‌ها، دو قاشق غذاخوری سرکه سیب را درون دو لیتر آب تصفیه شده بریزید و در طی روز کم کم از آن بنوشید.

کاهش وزن: یکی از بهترین فرمولها برای درمان اضافه وزن مصرف یک قاشق مرباخوری سرکه سیب در یک لیوان آب ولرم ناشتا هست. خیلی‌ها که به دنبال رژیم‌های لاغری هستند معتقدند سرکه سیب به سوزاندن چربی‌ها در بدن کمک می‌کند.

- کاربرد سرکه سیب برای بهداشت خانه و حیوانات خانگی

تمیز کردن: نصف پیمانه سرکه سیب را با یک پیمانه آب مخلوط کرده و از آن برای تمیز کردن مایکروویو، کاشی‌های حمام، ‌سطوح آشپزخانه، شیشه پنجره‌ها و آینه‌ها استفاده کنید. از این ترکیب همچنین می‌توانید به عنوان ضدعفونی‌کننده استفاده کنید.

رفع کک از حیوانات خانگی و وسایل خانه:‌ سرکه سیب را که با 50 درصد آب ترکیب کرده وبرای رفع کک، روی پوست حیوان و نیز مبلمان خانه اسپری کنید.

- خواص سرکه سیب برای حفظ سلامتی و بهداشت

به گفته پزشکان سرکه ‎‎‎سیب‎‎ عصاره طبیعی‎ سیب است‎ که مواد سمی‎ و زاید بدن‎ را از بین‎ می‌برد. برخی از متخصصان معتقدند مصرف سرکه سیب به همراه آب گوجه‌فرنگی یا هویج خواص آن را افزایش می‌دهد.

سرکه‎ سیب ‎موجب کاهش‎ زگیل‎ و خال‌های‎ پوستـی‎ می‌شود و از سویی دیگر در رفع ‎ ترک‎‌های‎ پاشنه‎ پا و دست موثر است. همچنین‎توصیه می‌شود که برای درمان‎ خارش‎ پوست‎ سر، خشکی‎ مـوهـا و شوره‎ سر نیز از سرکه سیب استفاده شود.

‎هرچند سرکه‎‎ سیب‎ خاصیت اسیدی دارد اما موجب تقویت‎ دستگاه گوارش‎‎ و کاهـش ناراحتی‎‎کلیه‎‎ و مثانه می شود. حتی نوشیدن سرکه سیب برای‎‎‎ رفع‎ سنگ صفرا، بـهبـود آرتـروز و جلوگیری‎‎ از خونریزی بینـی‎ توصیه می‌شود.

سرکه سیب‎ طبـیعـی‎‎ یـکـی از بهترین‎‎‎ عوامل‎ سالم‎ و شاداب‎ نگهداشتن بدن است و بهتر است به همراه آب و مقداری عسل مصرف شود.

سالیان سال مردم معتقد بودند سرکه سیب، بعنوان ماده ای بر علیه عفونت و حتی برای رفع پوکی استخوان و برای هضم بهتر موادغذایی موثر است.

سرکه سیب از بروز سرطان پیشگیری هم می کند. اگر چه سرکه سیب سرطان را درمان نمی کند، ولی بدلیل داشتن آنتی اکسیدان، رادیکال های آزاد را در بدن از بین می برد. رادیکال های آزاد ترکیبات خطرناکی هستند که در اثر اکسیداسیون به وجود می آیند و باعث تخریب سلول های بدن، پیری زودرس سلول ها و ایجاد سرطان می شوند. بتاکاروتن آنتی اکسیدان مهمی است که در سرکه سیب وجود دارد و رادیکال های آزاد را خنثی می کند. سرکه سیب علاوه بر بتاکاروتن، ماده دیگری نیز دارد که از سرطان جلوگیری می کند. نام این ماده پکتین است. پکتین یک نوع فیبر غذایی است. مطالعات نشان داده که دریافت زیاد فیبر از بروز سرطان و به خصوص سرطان روده جلوگیری می کند، زیرا فیبرها با مواد سرطان زا در روده ترکیب می شوند و باعث دفع سریع تر آنها از بدن می شوند.

- سایر فواید سرکه سیب

1. سرکه سیب دارای خاصیت آنتی بیوتیکی و ضدعفونی کننده است. ضد باکتری و ضد قارچ است و باعث ارتقاء عمل سیستم ایمنی بدن در مقابله با عوامل بیماری زا می شود.
2. مقدار پتاسیم بدن را تنظیم می کند، در نتیجه به حفظ تعادل اسیدی- بازی خون کمک می کند.
3. برای تصلب شرائین مفید است، زیرا هنگام مستحکم شدن استخوان ها، توده کلسیمی موجود در مفاصل را تجزیه می کند.
4. برای درمان مسمومیت غذایی و ناراحتی های گوارشی مفید است.
5. عفونت ادراری را بهبود می بخشد.
6. فشار خون بالا را کاهش می دهد.
7. در افرادی که داروهای دیورتیک ( ادرارآور ) مصرف می کنند، مصرف سرکه سیب، باعث جایگزین شدن و جبران پتاسیم از دست رفته می شود. برای این منظور دو قاشق مرباخوری سرکه سیب را با مقداری آب مصرف کنید.

http://www.mediafire.com/i/?zhzdj5iitqo

نام علمی : Foeniculum vulgare 

نام تیره : Apiaceae 

نقش چاي در پيشگيري و درمان بيماري هاي چشم 

درباره فوايد اعجاب انگيز چاي سبز و تاثيرات آن بر سلامت آدمي زياد شنيده ايد اما جديدترين خبر در اين زمينه، تاثير چاي سبز در پيشگيري از بيماري هاي چشمي است. پژوهش هاي محققان چيني نشان داده كه چاي سبز به دليل داشتن مواد معدني خاص، از بروز بيماري آب سياه جلوگيري مي‌كند.

به گزارش سرويس بهداشت و درمان ايسنا، «چي پوئي» و همكاران وي از دانشگاه «پكن» طي تحقيقات چند ساله خود روي اثرات چاي سبز بر روي سلامت انسان به اين نتيجه دست يافتند كه اين نوشيدني تاثيرات غير قابل باور و مفيدي بر سلامت چشمي و جلوگيري از بروز «آب سياه» دارد.

اين محقق در مصاحبه‌اي با رسانه‌هاي چين گفت: چاي سبز داراي ماد معدني و ويتامين‌هاي مفيد مانند ويتامين C، ويتامين E، لوتئين و زيسانتين است كه اين مواد از بروز مشكلات چشمي به ويژه آب سياه و آب مرواريد جلوگيري مي‌كند. البته اين موضوع بايد مورد آزمايشات ويژه و تكميلي قرار گيرد.

به گزارش خبرگزاري شين هوا،‌ بر اساس گزارشات و تحقيقات صورت گرفته اين موضوع نيز به اثبات رسيد كه ساختار چشم مي‌تواند مواد مغذي و مفيد را به خود جذب كند و از اين طريق سدي در مقابل بيماريها بوجود آورد. به همين دليل است كه اين نوع نوشيدني به عنوان داروي گياهي براي بيماريهاي چشمي تجويز مي‌شود.

عوارض چشمی دود سیگار   

درباره اثرات زیانبار دود سیگار بسیار شنیده ایم اما اخیرا روشن شده که دود سیگار با تاثير‌گذاري منفي بر سلول‌هاي شبكيه چشم، موجب تخريب اين سلول‌ها، كاهش بينايي و پيرچشمي در افراد سيگاري نیز مي‌شود. ضمن اینکه عوارض چشمي ناشي از دود سيگار درمان قطعي ندارند و داروهاي موجود تنها موجب كاهش اين عوارض مي‌شوند.

دكتر محبوبه قادرپناه در گفت وگو با خبرنگار بهداشت و درمان ايسنا منطقه خوزستان، اظهار داشت: دود سيگار حاوي مواد مضر و آسيب رساني مانند قطران، مونوكسيد كربن و نيكوتين است كه علاوه بر عوارضي چون سرطان ريه، سرطان دهان و زبان، سرطان معده و پروستات، سلامت چشم را نيز تهديد مي‌كند.

وي افزود: دود سيگار سلول‌هاي لكه زرد شبكيه چشم در افراد سيگاري را تخريب كرده و موجب كاهش بينايي و پيرچشمي زودرس در اين افراد مي‌شود. همچنين عوارض ديگري از جمله سوزش، قرمزي و كوچكي مردمك چشم را نيز به همراه دارد. مردمك چشم سيگاري‌ها كوچك‌تر از ديگر افراد است.

وي با بيان اين كه بهترين راه براي كاهش عوارض بينايي ناشي از دود سيگار ترك سيگار است، خاطرنشان كرد: براي درمان عوارض چشمي ناشي از دود سيگار در افراد سيگاري محدوديت وجود دارد. زيرا داروهاي موجود با نيكوتين موجود در خون افراد سيگاري واكنش نشان داده و موجب سرطان ريه مي‌شود.

دكتر قادرپناه عنوان كرد: كودكان و نوزداني كه زمينه ابتلا به حساسيت و آلرژي را دارند، در مواجهه با دود سيگار دچار تحريك و قرمزي چشم مي‌شوند.

7 حقیقت درباره سیگار

حقيقت1: اعتياد به نيكوتين سنگين­ترين، پرعارضه و پر هزينه ­ترين و مرگبارترين اعتياد شناخته شده است.

حقيقت2: 60% قربانیان سرطان ریه ظرف یک­سال و 80% سه سال بعد از تشخیص جان می سپارند (از هر 10 نفر مبتلا به سرطان ریه 9 نفر آنان مصرف کننده دخانیات بوده­اند)

حقیقت3: خطر سکته در زنان 35 تا 64ساله سیگاری، 5 برابر بیشتر از زنان غیرسیگاری است.

حقیقت4: مصرف دخانیات به ویژه سیگار در سنین جوانی و یا به مدت طولانی، خطر سرطان سینه را به شدت افزایش می­دهد.

حقیقت5: بیش از 45% ایرانیان در محل کار یا خانه خود در معرض مستقیم دود سیگار قرار دارند.

حقیقت6: ترکیبات نیکوتین خون نیمی از کودکان ایرانی، بالاتر از حد مجاز است و والدین بسیاری از این کودکان حتی یک­بار نیز سیگار مصرف نکرده­اند.

حقیقت7: سرطان دهانه رحم در زنان سیگاری 5 بار بیشتر از غیرسیگاری­ها است.

خصوصیات گیاهشناسی

 گیاه علــفی و چند ساله است،ارتفاع گیاه 5/1 متر می رسد،دارای ساقه زیر زمینی (ریزوم) متورم است كه از چندین ساقه هوایی بیرون می آید. برگ های آن سبز روشن شبیه برگ موز به درازای 5/.تا1 متر است كه در قسمــــــت های پایین ساقه بدون دمبرگ و در قسمت بالای برگها كامل دیده می شود و ساقه ی گلدار آن از بین برگهــــــــا خارج می شود . گل های آن مجتمع و سنبله به رنگ زرد و تخم آن خیلی ریز و سیاه رنگ است و انواع تخم ها بدون نطفه و عقیم هستند،تكثیر آن از طریق كاشت قطعاتی از ساقه زیر زمینی سال رویش قبل یا ساقه هــــــــوایی ریشه دار آن میباشد. منظور از ساقه هوایی ریشه دار این است كه معمولا از كنار برگ های قاعده ی ســــــــــاقه مرتبا شاخه های كوچك ضخیمی خارج می شود. آب و هوای گرم و مرطوب و خاك های زهكــــــــــــــــش دار برای رویش آن مناسب است. قطعات ریزوم در عمق 8-7 سانتیمتری و با فاصله ی 30 سانتیـــــــــــمتر از هم می كارند. قسمت مورد استفاده گیاه به عنوان ادویه و از نظر خوراكی و دارویی ریزوم است كه مــعمولا 12-10 ماه پس از كاشت موقع برداشت آن فرا میرسد. از مزرعه زردچوبه به طور متوسط در هر هكتار 12-10 تن ریــــــزوم تازه خام برداشت می شود،معمولا ریزوم را پس از خارج كردن از زمین تمیز كرده ریشه های آن را جدا نــــــــــــــموده و خوب با آب میشویند، پس از آن در آب جوش قرار داده كمی میجوشانند و سپس آن را خــــــــــــارج كرده و پهن می كنند تا در مدت چند روز خشك شود در این مراحل سه چهارم وزن ریزوم خام از دست میرود. ســطح خارجی ریزوم خشك شده و آماده شده به رنگ خاكستری مایل به زرد یا قهوه ای مایل به زرد است، بوی معطر و طعم آن تلخ است. آن پــــــــــس از قطعه قطعه كردن به 2 صورت به بازار عرضه می كنند. یكی به صورت استوانه ای به طول 8-4 سانتی متر و قطر 2-1 سانتی متر و دیگری نوع گرد است كه از  ریزوم اولیه به دست می آید. نوع دوم معمولا مرغوبتر است.از نظر كاربرد و مصرف زرد چوبه در روزگاران كهن در خاور دور به سبب رنگ زرد درخشان و زیبایی كه تولید میكند در رنگرزی پارچه های ابریشمی و پنبه ای و همچـــــــــــنین در خوراك ها مورد توجه بوده است،این رنگ زرد درخشان به سبب كوركومین است.در حال حاضر به عنوان معطر در طبخ غذا ها مورد توجـه است.در نواحی لاهیجان و شمال كشور هم قابل كشت است.

 نیازهای اكولوژیكی

  در فصل پاییز هنگام آماده سازی زمین 25-20 تن در هكتار كود دامی،اگر زمین تهی بود این مقدار به 100-75 تن در هكــــــــتار می رسد،فسفر ازت و پتاس نیز به وضعیت خاك بستگی دارد،100 كیلو در هكتار ازت ،100 كیلو در هـــكتار اكسید فسفر و 200 كیلو در هكتار پتاس.یك سوم ازت را در زمان كاشت ،یك سوم 30 روز و ما بقی را 60 روز پـــس از كاشت به خاك اضافه می شود.استفاده از كود های شیمیایی و حیوانی نقش عمده ای در افزایش عمـــــــلكرد دارد.زرد چوبه گیاهی است كم و بیش مقاوم به آفات و بیماریها .لكه برگی از آفاتی است كه در طول رویــش گیاه را تهدید میكند. لكه های سفید رنگ كه در دو طرف سطح برگ های آلوده به خصوص در نواحی فوقـــــــــــانی برگ ها مشاهده می شود. در سال های اخیر مشاهده شده است كه ریزوم زردچوبه توسط پیــــــتیوم آلوده شده و خسارات زیادی به محصولات وارد می شود.استفاده از سموم مناسب و كاربرد به زراعی در كنترل این بیماری بســـــــیار موثر است. زمان برداشت گونه های مختلف متفاوت است. معمولا 7 تا 9 ماه پس از سبز شدن ریزوم میتــــــــوان اندام های زیر زمینی را بر داشت كرد، اواسط پاییز تا اواخر زمستان زمان مناسبی برای برداشـت ریزوم است.قبل از برداشت پیكر رویشی گیاهان(ساقه و برگ) را از ناحیه زمین قطع میكنند تا برداشت آسان شود.

 تركیبات شیمیایی

  1-كوركومین2-تورمرون3-زینــــــــــجی برون 4-فلاندرون 5- كارون 6-كامفور7- كوكومون،چربی نشاسته اسانس روغنی فرار و تورمرول و... است.در بیخ خشك آن حدود 8/5 درصــد اسانس است كه شامل یك كتون و الكل و در تازه ی آن حدود 24/. درصد اسانس است كه در آن ماده زینجی برین یافت می شود.

  خواص دارویی

 زردچوبه از قدیم به عنــــوان هضم كننده غذا و صفرا آور مصرف می شده .از زرد چوبه داروهای زیادی به شكل خوراكی و موضــعی تهیه می شود كه محصولات موضعی مانند:پماد، روغن، كرم و لوسیون برای زخم ها، اگزما و ورم به كار مــــــــــــــــی رود و اشكال خوراكی آن به صورت قرص،شربت و آمپول استفاده می شود.زرد چوبه از زمان قدیم در طب آیــــــــــورودا به عنوان ضد ورم استفاده می شده است. از اثرات مهم زردچوبه تحریك ترشحات پانكراس است،تــــــحقیقات بر روی اسانس زرد چوبه نشان داده است كه دارای اثر صفرا آور و حل و دفع سنگ مثانه می بـاشد. كوركومین Curcomin مهم ترین ماده موثره زرد چوبه، دارای خواص ضد سموم كبد،ضد ورم و ضد عفــــــونت است.از اثرات دیگر آن كه به تازگی تایید شده است،خواص ضد موتاژن،ضد ایدز و ضد اكسیـدان است.ماده دیگر زرد چوبه بنام Turmeronear دارای خاصیت ضد سم مار بوده و قادر به خنثی كردن بسیـاری از سموم مارها است.با وجودی كه تا كنون اثرات جانبی از زرئدچوبه گزارش نشده است ولی در موارد مـصرف آن باید احتیاط صورت گیرد.از جمله مصرف آن در زمان حاملگی باید متعادل باشد،همچنین كـــــسانی كه مجرای كیسه صفرای آنها بسته و یا دارای اشكال است و یا اینكه دارای سنگ های صفرایی در كیسه صفرای خود هستند باید با احتیاط از زردچوبه استفاده كنند مصرف زردچوبه به همراه غذا ها و دارو ها بلا مـانع بوده و تداخلی ایجاد نمیكند، مقدار مصرف روزانه زردچوبه 3-5/1 گرم در روز است.گر چه قسمت عــــــــــمده زردچوبه در دنیا در تغذیه و به صورت پودر مصرف میشود ولی اشكال مختلف دارویی آن نیز در داروخانه های گیاهی بسیاری از كشور ها وجود دارد.

زردچوبه طبق نظر حكمای طب سنتی گرم است و از نظر خواص گرفتگی و انسداد كبد را باز میكند و اگر 4 گــــرم آن با سركه رقیق مخلوط شده بیاشامید برای یرقان مناسب است. برای تسكین درد دندان جویدن آن مفید اســت. استفاده بیش از حد آن برای قلب مضر است، برای رفع عوارض آن از آب لیمو ترش استفاده می شود. به عنوان بادشـكن، تصفیه كننده خون و تب بر نیز استفاده می شود. به عنوان بند آورنده خونریزی،جوشانده ی آن برای رفع سوزش چشم،استفادهی آن برای درد رماتیسم، سرفه و سل مفید است. ساقه ی زیرزمینی این گیاه به رنگ لیــمویی مخلوط با برگ های آن برای معالجه ی اضافه وزن و چربی زاید بدن خورده می شود. شیره ی رقیق آن به عنوان ضد انگل مصرف می شود. 

اهمیت کشاورزی ، غذائی و اقتصادی

نظر به اهمیتی که این گیاه از نظر تغذیه در کشور ما دارد ، ما این گیاه را ضمن گیاهان زراعی تیره کلاه برگیان ذکر می کنیم ، ولی باید یادآوری کنیم که گر چه کشت وکار این گیاه سودمند در ایران و در کشورهای دیگر متداول نیست ، ولی این گیاه یکی از فراوان ترین گیاهان مناطق کوسهتانی و استپی ایران است که تکثیر آن به فراوانی در طبیعت بطور خود بخود صورت       می گیرد . فراوانی و جمع آوری و اقتصاد آن به حدی است که عملا در کشورما نیازی به کاشت و پرورش آن نیست ، گرچه کشت و کار آن نیز میسر است . تقریبا در کلیه مناطق کوهستانی ایران ، در دامنه های الوند بین همدان و تویسرکان ، همدان و کرمانشاه ، کوههای آذربایجان ، کوههای بختیاری و لرستان ، کوههای کردستان ، کوههای خراسان و کوههای جنوب البرز بویژه در منطقه آبعلی تا پلور این گیاه بطور خودرو به فراوانی می روید . در کشورهای اطراف مدیترانه و کشورهای آفریقائی نیز می روید . از نظر اهمیت غذائی ، قسمت خوراکی این گیاه ته دمبرگهای جوان آنست که از آنها در زیر خاک روئیده و سفید می شوند و سبزی خوشمزه و لطیف و بازارپسندی را تشکیل می دهند که در فصل بهار قبل از اینکه برگهای آن باز شود ، توسط روستائیان کوهستانی جمع آوری و به بازار شهرها و شهرستانها به بهای مناسبی عرضه می شود . مصرف آن در خورشت ( خورشت کنگر که یکی از بهترین غذاهای ایرانی است ) و بطور مخلوط با ماست ( کنگر ماست که بسیار معروف است ) و بصورت پخته و خام مورد تغذیه قرار می گیرد . حتی برخی افراد از آن کوکوی کنگر تهیه می کنند . ولی این گیاه عملا در بازارهای اروپا دیده نمی شوند و یا کمتر وارد می شود ، چون در آب و هوای مرطوب و سرد اروپا بخوبی نمی روید . در کتابهای اروپائی نیز کمتر اسمی از آن برده می شود و غذاشناسان اروپائی کمتر آن را می شناسند . دارای ویتامینهایC , B , A  فراوان و املاح سودمند غذائی زیاد است . اشتهاآور است و ترشحات غدد را تقویت می کند و تنها یک مقوی ساده نیست ، بلکه محرک شهوت بوده و آن را لذت بخش می نماید ( جزایری – 1352 ) . بیماری " برص " را که ازعدم تعادل تراوشات غدد داخلی ناشی می شود ، معالجه می کند .

بادشکن و پیشاب آور است . هضم غذا را آسان می کند و به درمان بیماری دیابت ( مرض قند ) کمک می کند . اثرات داروئی آن را در بخش دیگری مفصلا بیان خواهیم کرد . روی هم رفته  گیاه شفابخشی است که برای بسیاری از بیماریها معالج است .

از نظر اقتصادی باید گفت که مصرف آن در ایران بسیار زیاد و چند جانبه است و می تواند درآمد خوبی عاید سازد .

ویژگیهای گیاهی کنگر

این گیاه در کشورهای آسیائی ، آفریقائی و خاورمیانه از جمله ایران کسترشگاه بسیار وسیعی دارد و در ارتفاعات متوسط از 500 – 2500 متر از سطح دریا در جلگه ها و دامنه های کوهستانهای استپی ایران به فراوانی می روید . در آذربایجان ، کردستان ، لرستان ، جنوب البرز، کرمان ، خراسان ، بلوچستان می روید .

گیاهیست از گروه گیاهان عالی گلدار، ازرده دولپه ایها و از گیاهان پایا ( ریشه پایا ) از تیره کلاه برگیان ( مرکبان ) COMPOSITAE ، ازچنین GUNDELIA ، ازگونه GUNDELIA TOURNEFORTIIL .

نامهای فارسی و عربی آن کنگر، عکوب ، سلبین ، جزمع ، حرشف ، کندل ، جندل ، کعیب ، کعوب ، عقوب ، شکاغی ، طوبه ، کافیلو و کنگرخر، کنگرکوهی و غیره می باشد . نام ترکی آن کنگر، نام انگلیسی آنACANTHUS PRICKLY ARTICHOKE  نام فرانسه آن UNESORTE DARTICHAUT ، نام آلمانی آن   EINE ART = ARTISCHOCKE   EINE ART = ARTISCHOCKE  .

ریشه آن : قطور، محوری و عمیق ، پایا با پوسته سیاه

ساقه آن : علفی ، نیمه علفی ، قطور، افراشته و منشعب ، هر انشعاب به یک گل منتهی می شود .

برگها : نیمه ساقه آغوش ( نیمه پرفولیه ) بدون دمبرگ ، خشن ، ضخیم ، چرمی ، با بریدگیهای عمیق و با کناره دندانه دار ، هر یک از دندانه ها منتهی به یک تیغ تیز ، شکل ظاهری برگ خنجری یا بشکل قمه دندانه دار، برگهای پائین بوته در قاعده باریک تر شده و شکل دمبرگ نشان می دهند . برگهای بالا بدون دمبرگ و گاهی دور گل را احاطه می کنند . رگبرگها بسیار پهن و مشخص ، براکته های واقعی دردور گلها چرمی و سرنیزه ای و به یک خار خشن منتهی می شود و طول آنها بمراتب از طول گلچه ها بلندتر است . دمبرگها ی جوان بسیار لطیف و سفید رنگ .

گل آذین : نهنج تخم مرغی شکل قهوه ای رنگ که گلها بطور پراکنده در روی آن  می رویند و گلچه ها بشکل ستاره کوچک صورتی یا بنفش رنگ در روی آن دیده میشود .

گلچه ها پیوسته گلبرگ ، فقط لبه گلبرگها در انتهای خود به 5 قسمت مشخص تقسیم شده است .

میوه : فندقه خشک ناشکوفا ، ریز و قابل پراکنش .

بذر : سبک ، کشیده ، پوسته میوه بر روی آن چسبیده ، دارای چترموئی و قابل پراکنش ، در شرایط مساعد بخوبی می روید ، دارای  نامیه خوب و بادوام .

اکولوژی کنگر

از نظر آب و هوا گیاهیست بسیار کم نیاز و مقاوم به سرما و خشکی هوا و تغییرات شدید درجه حرارت شبانه روز را تحمل می کند . به همین دلیل گسترشگاه آن در آسیا و آفریقا بسیار وسیع می باشد . گاهی فراوانی آن در دامنه کوهستانهای ایران بویژه در آذربایجان ، بین زنجان وهمدان ، در دامنه های الوند و دامنه های البرز بقدری زیاد می شود که عملا یک کنگرستان               (  GUNDELIATUM) تشکیل می دهد ، ولی اکثرا همراه گیاهان دیگر مانند انواع زولا       (  ERINGIUM) ، هویج صحرائی (  DAUCUS) ، و گیاهان پیازی از جمله لاله             ( TULIPA ) ، سیرها( ALLIUM ) و غیره دیده می شود .

از نظر خاک و شرایط آن ، کنگر خاکهای عمیق و معدنی ریزشی و لغزشی را که از خرد شدن سنگها ی کوهستان و جابجا شدن آنها بدست می آید می پسندد ، چون این خاکها اولا بسیار عمیق بوده و کنگر با ریشه عمیق خود می تواند رطوبت را از لایه های مختلف آن بالا بکشد و از خشک شدن نجات یافته ، سالها به زندگی خود ادامه دهد . ثانیا این خاکها دارای ذرات گوشه تیز هستند و در داخل آنها سنگهای بزرگی جای می گیرد که پناه خوبی برای ریشه کنگر می باشد . خاکهائی که کنگر درآنها می روید ، ازلحاظ مواد آلی چندان غنی نیستند و هوموس کمی دارند . آب آنها بخوبی زه کشی طبیعی می شود .

قسمت خوراکی کنگر نیزدر درون همین خاکها تشکیل می شود ، یعنی بتدریج که برگها و دمبرگها ی کنگر رشد می کند ، خاک دامنه کوهستان اطراف آن را بطور طبیعی می پوشاند و یکنوع عمل سفید کردن طبیعی صورت می گیرد که بعدا روستائیان و کوه نشینان آنها را کنده و به بازار می آورند .

مواد آلی خاکهائی که کنگر درآنها می روید ، از ریختن فضولات دامها که در مناطق رویش آن به چرا می پردازند ، تامین می شود .

تکثیر آن و کشت و کار و پرورش آن هم در زمینهای کوهپایه ای مشابه بخوبی امکان پذیر است و چنانچه گفته شد ، فراوانی کنگر بحدی است که کشت و کار آن تصورنمی رود صرفه اقتصادی داشته باشد .

نژادها و واریته ها

تا کنون نژادهائی ازآن نام برده نشده ، ولی بنظر می رسد که با توجه به گسترشگاه وسیع این گیاه فرمهای جغرافیائی و نژادهای پاکوتاه و پابلند و زود رشد و دیررشد داشته باشد .

کنگر فرنگی (  CYNARA CARDANCULUS)

اهمیت کشاورزی ، غذائی و اقتصادی

کنگر فرنگی هم مانند " آرتیشو" یکی از گیاهان پر اهمیت تیره کلاه برکیان ( مرکبان ) است که زمان طولانی است کشت و کارآن به عنوان گیاه غذائی و نوعی سبزی در کشورهای پیشرفته بویژه در کشورهای اروپائی متداول است ، ولی هنوز چنانچه باید و شاید کاشت و پرورش آن در ایران رایج و متداول نگشته است ، گرچه بعد از جنگ جهانی کاشت آن در ایران ابتدا در منطقه کرج و بویژه در دانشکده کشاورزی کرج توسط استادان وقت باغبانی آغاز و مورد آزمایش قرار گرفته است ، ولی چندان مورد استقبال قرار نگرفته ، زیرا :

اولا کاشت و پرورش آن مراقبتهای ویژه ای مانند سفید کردن دمبرگ و غیره لازم دارد که روستائیان ایران چندان با آن آشنا نیستند .

ثانیا مزه آن چندان مناسب ذائقه ایرانیها نیست و ابتدا باید به آن عادت نمایند که مدتی طول می کشد .

ثالثا درمقایسه با کنگرایرانی که شرح آن گذشت ، گرچه از نظر تولید می تواند پرعملکرد از آن باشد ، ولی دمبرگهای کنگر فرنگی که مورد تغذیه قرار می گیرد ، دارای الیافیست که لطافت آن به لطافت کنگر ایرانی نمی رسد و همچنین از نظر کشاورزی و اقتصادی وقتی طبیعت کنگر فراوانی را در مناطق کوهستانی ایران به رایگان می رویاند و براحتی در دسترس قرار میدهد ،لزوم کاشت کنگر فرنگی بعنوان سبزی مشابه با آن چندان احساس نمی شود . با وجود این کنگر فرنگی یک گیاه پر سود و سودمندیست که دمبرگهای سفید کرده آن به مصرف غذائی ( خورشت ، کنارغذاهای فرنگی بعنوان سبزی و غیره ) می رسد .

از نظر غذائی دارای املاح فراوان و همچنین دارای ویتامینهای  A و B وC قابل ملاحظه ای است . دارای هورمونهای گیاهیست و ترشحات غدد داخلی را تنظیم می کند و فزاینده نیروی جنسی است و محرک شهوت . بادشکن و پیشاب آور است . با الیافی که دارد ، هضم غذا را آسان        می کند . به درمان بیماری قند کمک می کند . از ریزش مو جلوگیری کرده و به درمان کچلی کمک می کند . برای معالجه بیماریهای پوستی سودمند بوده و ضد خارش است . تقریبا ویژگیهای غذائی و درمانی آن شبیه کنگر ایرانی است . گیاهیست بزرگ که در هر هکتار اگر صحیح عمل شود ، 9500 -10000 بوته از آن بعمل می آید که هربوته با نرخ روز درحدود بیش از 150ریال ارزش دارد . مناسب سوپر مارکتها و بازارهای سبزی مناطق پر درآمد است . درایران از آن خورشت خوشمزه ای تهیه می کنند . برای پرورش آن رجوع شود به سبزیکاری .

ویژگیهای گیاهی کنگرفرنگی

کنگرفرنگی گیاهی است دو ساله یا چند ساله از گیاهان عالی و گلدار و از رده دولپه ای ها ، از تیرهCOMPOSITAE  ، از جنسCYNARA  ، از گونه CYNARA CARDUNCULUS

نام فارسی آن کنگرفرنگی ، نام انگلیسی آن ARTICHOKE ، نام فرانسه آن CARDON, CHARDONETTE ، نام آلمانی آن EINE ART ARTISCHOKE .

ریشه آن نسبتا بلند، محوری ، نسبتا قطور مانند کنگر ایرانی و دارای ریشه های فرعی کوچک ، ریشه پایا .

ساقه : هوائی ، علفی ، آبدار ، سبز رمگ و منتهی به یک گل مرکب.

برگ ها : بزرگ به طول 1- 5/1 متر ، به پهنای بیش از 5/0 متر ، کشیده ، نیمه افراشته ، سبز مایل به آبی (کبود) ، حاشیه برگ ها دارای بریدگی های عمیق که به دمبرگ یا به رگبرگ وسطی می رسد. نوک بریدگی های برگ به یک خار نوک تیز ختم می شود. پشت برگ ها کرک دارف دمبرگ یا دنباله برگ وسطی پهن، آبدار، پس از سفید کردن خوردنی است. (برای آگاهی از روش کشت و کار و سفید کردن، به دروس سبزیکاری مراجعه شود).

غنچه: مانند اکثر گیاهان تیره کلاه برکیان و شبیه غنچه (آرتیشو) ولی کوچک تر بوده و خوراکی نیست و کاسبرگ های آن گوشتی و آبدار نیستند.

گل آذین : نهنج پهن و گلچه های کوچک با برگ های لوله ای چسبیده، اکثرا به رنگ قرمز ارغوانی، پرچم ها 5 عدد، مادگی دارای یک تخمدان دو برچه ای و با کلاله دو شاخه.

میوه : یک فندققه خشک یا ناشکوفا با کرک های چتری قابل پراکنش.

دانه : کوچک ، کشیده ، پوسته میوه بر روی آن چسبیده ، قوه نامیه آن زیاد.

اکولوژی کنگر فرنگی

کنگر فرنگی طالب آب و هوای نیمه خشک استوایی است. بسیار روشنایی پسند و مقاوم به خشکی و سرماست.

خاک های عمیق و حاصلخیز را دوست دارد. زمین آن باید خوب قابل نفوذ و زه کشی شده باشد.

نژادهای کنگر فرنگی

از این گونه نژادها و واریته های زیادی را نام نبرده اند و فقط در نشریات زبان فرانسه به یک نژاد اصلاح شده بدون خار سفید(CARDON BLANC AMELIORE SANS EPINES اشاره شده است.

نام علمی : Cassia angustifolia 
خانواده :  ارغوان
پراكنش جغرافیایی:

شاهدانه ،از گیاهان زراعی قدیمی است که احتمالاً موطن اصلی آن آسیای مرکزی می باشد که از آنجا به چین رفته و در این کشور بیش از 4500 سال سابقه کشت دارد. تولید شاهدانه در درجه اول برای استفاده الیاف آن است که برای تهیه طناب، گونی، نخ قند، بادبان کشتی ، پارچه های مخصوص تور ماهیگیری کمر بند نجات، برزنت بکار می رود. همچنین در صنعت کاغذ سازی کاربرد دارد. دانه آن به مقدار زیاد در صنعت روغن کشی و دارو سازی کاربرد دارد. شاهدانه گیاهی 2 پایه ، علفی ، یکساله و به ارتفاع 1 تا 3 متر حتی بیشتر و دارای واریته ها و فرم های مختلف است شاهدانه برگهائی متقابل در طول ساقه دارد ولی هر چه به انتهای ساقه نزدیک می شویم برگهای آن وضع منفرد پیدا می کنند. پهنک برگهای شاهدانه منقسم به 5 تا 7 لوب عمیق دندانه دار و منتهی به دمبرگ دراز است. گلهای آن در حالت طبیعی بر دو نوع نر و ماده ، واقع بر روی دو پایه جدا گانه اند. از مشخصات گلهای نر شاهدانه آن است که به صورت مجتمع و به وضع آویخته بر روی پایه ای که از کنگره برگها خارج می شود و همچنین در قسمت انتهایی ساقه ظاهر می گردند هر یک از این گلها نیز دارای 5 پرچم در درون پوشش گل اند. گلهای ماده عموماً همان وضع گلهای نر را دارند با این تفاوت که بدون دارا بودن دمگل مشخص ، در بغل براکته هایی شبیه به برگ جای می گیرند. میوه این گیاه به صورت فندقه و به رنگ قهوه ای یا تیره و دارای یک دانه بدون آلبومن است.

نیاز اکولوژیکی

آب و هوا

شاهدانه در مقابل سرما حساس بوده و در دوره رشد آن نباید سرما و یخبندان وجود داشته باشد زیرا این دو عامل مخصوص یخبندان گیاه جوان شاهدانه را از بین می برد. مقدار حرارت مورد نیاز شاهدانه در صورتیکه جهت تولید الیاف باشد کمتر از مواردی است که برای تولید بذر کشت می گردد. شاهدانه گیاهی است روز کوتاه و نسبت به نور بسیار حساس می باشد.

خاک

زمینی که در آن شاهدانه کاشته می شود باید از نظر مواد غذایی کاملاًغنی و حاصلخیز و دارای عمق کافی بوده و تهویه در آن بخوبی انجام شود. چون ریشه شاهدانه نسبتاً ضعیف و حساس می باشد باید مواد غذایی و رطوبت کافی در اطراف آن موجود بوده و ضمناً زمین هم باتلاقی نباشد و همچین ذرات خاک کاملاً یکنواخت و PH آن حدود 7 باشد. بهترین PH برای شاهدانه بین 5/6 تا 4/7 است.خاکهای شور و خاکهای سرد و خیلی سنگین و یا خیلی سبک برای کاشت این گیاه مناسب نیستند. خاکهای رسی لمونی و یا لمونی که غنی و حاصلخیز می باشند و خاکهای لمونی که از رسوب رودخانه ها تشکیل شده اند و یا خاکهای رسی شنی برای رشد و نمو این گیاه بسیار مناسب می باشد.

کود

در صورتیکه برای تقویت و اصلاح زمین از کودهای دامی استفاده شود می توان در هر هکتار 20 تا 40 تن همراه با شخم پائیزه به زمین اضافه نمود در طول دوره رشد شاهدانه به فسفر زیادی نیاز دارد و هر گاه در تناوب بعد از یونجه قرار گرفته باشد مقدار کودهای مورد نیاز آن بقرار زیر است ازت 60 تا 100 کیلوگرم در هکتار فسفر 40 تا 60 کیلوگرم در هکتار ، پتاس 75 تا 120 کیلوگرم در هکتار آهک 30 کیلوگرم در هکتار. برای آنکه شاهدانه کود ازته را کاملاً جذب و استفاده کند بهتر است این کود در دو نوبت به زمین داده شود. همچنین از مصرف زیاد ازت برای این گیاه باید خودداری گردد زیرا زیادی ازت کیفیت الیاف را پائین می آورد. در صورتیکه در تناوب شاهدانه بعد از گیاهان وجینی و یا غلات قرار گیرد مقدار کودهای شیمیائی مورد نیاز آن بدین شرح است ازت 150 تا 200 کیلوگرم در هکتار فسفر 100 تا 120 کیلوگرم در هکتار پتاس 100 تا 150 کیلوگرم در هکتار.

تناوب

شاهدانه مانند گیاهان وجینی بهتر است در اول تناوب قرار گیرد زیرا علاوه بربالا رفتن کیفیت و کمیت محصول بعد از شاهدانه زمین کاملاً تمیز است وگیاه بعد که در تناوب قرار می گیرد محصول خوبی تولید خواهد نمود. بهتر است بعد از شاهدانه گندم کاشته شود همچنین می توان دو سال بطور متوالی در یک زمین شاهدانه کاشت. آماده سازی زمین : برای کاشت شاهدانه باید زمین را در پائیز به عمق 25 سانتی متر شخم زد و همراه با شخم کود دامی نیز به زمین اضافه شود. در طول زمستان کلوخ هائی که در اثر شخم پائیزه ایجاد شده اند در اثر ریزش باران و یا سرما و یخبندان خرد و متلاشی شده و پس از خاتمه زمستان و در فصل بهار زمانی که درجه حرارت برای کشت بذر مناسب باشد بایستی عملیات تکمیلی تهیه زمین به موقع شروع گردد. در بهار زمین را باید دیسک کافی زد تا کلوخ های باقیمانده خرد و نرم شوند و در صورتیکه ریشه و بقایای محصول سال قبل و یا علفهای هرز در زمین باقیمانده باشند توسط هرس از زمین خارج شوند هر گاه سطح خاک زیاد بالا آمده باشد. می توان از غلتک استفاده نمود تا با فشار آن خاک به اندازه کافی نشست کرده برای کاشت بذر آماده شود.

کاشت

شاهدانه گیاهی است بهاره برای همین در مناطق مختلف از حدود اوایل تا اواسط بهار در صورت مساعد بودن شرایط جوی و دما بذر پاشی انجام می گیرد. تا با در نظر گرفتن طول دوره رشد نبات ، گل دهی آن بموقع انجام و محصول نیز در شرایط مساعد رسیده و برداشت گردد بهترین زمان کاشت با در نظر گرفتن واریته و شرایط جوی از اوایل تا اواخر اردیبهشت ماه است هنگام تولید جوانه هر گاه درجه حرارت کاهش یافته و یک درجه سانتی گراد برسد جوانه زدن آن متوقف می گردد. مقدار بذر مورد نیاز بستگی به واریته و نمو استفاده از گیاه دارد در صورتیکه منظور از کاشت شاهدانه تولید دانه باشد حدود 50 تا 70 کیلوگرم در هکتار بذر لازم است ولی اگر برای تولید الیاف کشت گردد حدود 80 تا 100 کیلوگرم بذر مورد نیاز است بنابر این برای تولید الیاف باید بذر بیشتری کشت نمود تا به علت متراکم شدن بوته ها ساقه ها منشعب نشده و الیاف بیشتر و با کیفیت بهتری تولید گردد. عمق لازم برای بذر حدود 2 تا 3 سانتی متر است ولی در هر حال این عمق بستگی به جنس زمین دارد. در صورتیکه کشت بوسیله بذرافشان روی خطوط انجام شود فواصل بوته ها در مورد انواعی که برای تولید دانه کاشته می شوند 15 تا 17 و فواصل خطوط 60 سانتی متر و در مورد انواعی که برای تولید الیاف کاشته می شوند فواصل گیاهان در روی خطوط 20 سانتی متر و فواصل خطوط از هم 80 سانتیمتر باید در نظر گرفته شود و بطورکلی بایستی در هر متر مربع تعداد 160 تا 180 گیاه وجود داشته باشد.

داشت

پس از آنکه عملیات کاشت بذر به پایان رسید در صورتیکه شرایط مساعد باشد حدود 6 تا 10 روز بعد از جوانه تولید شده و بسرعت به رشد خود ادامه خواهد داد لیکن در ابتدای دوره زندگی لازم است یک یا دو مرتبه نسبت به وجین علفهای هرز موجود در زمین اقدام شود در مناطقی که بارندگی کافی وجود ندارد به علت آنکه در دوره زندگی هر هکتار زراعت شاهدانه به حدود 4500 متر مکعب آب نیاز دارد و لذا لازم است در این مدت 6 تا 8 بار آبیاری گردد ولی در مناطق با بارندگی مناسب مثل گیلان و مازندران کاشت آن به صورت دیم امکان پذیر است. مهمترین زمان نیاز به آب در مرحله تولید جوانه و گل می باشد که اگر در این دو مرحله آبیاری کافی نشود یا گیاه مدتی در معرض خشکی قرار گیرد لطمه زیادی به آن وارد می شود بنابراین در این مرحله از رشد باید مزرعه را به اندازه کافی آبیاری کرد.

برداشت

زمان برداشت شاهدانه بستگی به آب و هوا و واریته دارد چون پایه های نر حدود سه هفته زودتر از پایه های ماده میرسند به همین نسبت برداشت آنها زودتر انجام می شود بطورکلی هنگامی که پایه های نر ، گل و در پایه های ماده میوه تشکیل شد می توان برداشت را شروع کرد در زارعتهای کوچک پایه های نر و ماده را جدا از هم برداشت کرده و از پایه های ماده دانه را بدست می آورند در مزارع کوچک برداشت با داس یا چاقو انجام می شود در این حالت بوته ها را معمولاً حدود 3 تا 5 سانتی متر بالاتر از سطح زمین قطع و جهت خشک شدن روی زمین پخش می نمایند. در برداشت با دست خطر شکسته شدن ساقه ها کم ، لیکن مدت زمان برداشت طولانی می باشد. در مزارع بزرگ و در زارعتهای مکانیزه برای برداشت از ماشینهای مخصوص استفاده می کنند این ماشینها قادرند ساقه ها را قطع و در دسته بندیهائیکه هر کدام شامل 15 تا 20 ساقه می باشد، آماده می کنند بسته ها 3 تا 4 روز در مزرعه باقی می ماننند تا خشک شوند سپس آنها را به انبار و یا کارخانه جهت جدا کردن دانه و الیاف انتقال میدهند و یا آنها را به وسیله کمباین های مخصوص جدا می کنند ساقه های شاهدانه که روی زمین باقی می مانند. دراثر فعالیت باکتریها و ریزش باران و شبنم بتدریج پوسیده که مدت زمان لازم برای پوسیدن آنها بستگی به آب و هوا دارد و این عمل معمولاً در مدت یک تا سه هفته انجام می شود در مناطق گرم و مرطوب پوسیدن ساقه ها بهتر و زودتر انجام می شود برای آنکه اثر شبنم روی ساقه ها بهتر و یکنواخت باشد و عمل پوسیدن نیز بطور یکسان انجام شود ساقه ها را به قطر کم در سطح مزرعه پراکنده می نمایند. هر گاه عمل پوشانیدن ساقه بیش از اندازه انجام گیرد کیفیت الیاف کاهش می یابد. بطورکلی در صورتیکه شاهدانه برای تولید الیاف کاشته شود بوته های نر و ماده با هم برداشت می گردند لیکن اگر منظور تولید الیاف و دانه باشد ابتدا با دست بوته های نر و پس از سه هفته بوته های ماده برداشت می شوند.

عملکرد

مقدار محصول شاهدانه از هر هکتار تحت تاثیر عوامل مختلف متفاوت حدود 2 تا 5 تن و حداکثر 7 تن ساقه خشک می باشد که تقریباً 500 تا 1500 کیلوگرم الیاف تولید می نمایند.هر گاه منظور تولید دانه باشد از هر هکتار بطور متوسط 300 تا 400 و حداکثر 1000 کیلوگرم دانه برداشت می شود. همچنین از هر هکتار می توان حدود 5 تن خمیر کاغذ تولید نمود.

دامنه انتشار

استانهای گیلان و مازندران کشت می شود. در بندر گز، خراسان ، مغرب ایران، ترمیس در اراک، بلوچستان و جنوب غربی ایران می روید.